Boska Komedia od lat pozostaje jednym z najważniejszych wydarzeń teatralnych w Polsce. Festiwal organizowany przez Teatr Łaźnia Nowa w Krakowie działa od 2008 r.
fot. archiwum prywatne M. K.
Boska Komedia jest największym przeglądem teatralnym w kraju i jednym z najważniejszych punktów zimowego kalendarza teatralnego.
Tegoroczna edycja odbywa się pod hasłem „Czekając na barbarzyńców” – tytułem przywołującym literackie i filozoficzne tropy od Coetzeego po Kawafisa, a jednocześnie otwierającym przestrzeń rozmowy o niepewności, wspólnocie i kondycji współczesnej sztuki.
Program konkursowy, sekcja „Inferno”, jak co roku stanowi serce festiwalu. Kuratorzy wybrali przedstawienia, które mają nie tylko dokumentować aktualny stan polskiego teatru, ale odpowiadać na rosnącą potrzebę rozpoznania napięć społecznych i politycznych. To, co dzieje się wokół festiwalu, pozostaje równie istotne jak same spektakle — rozmowy, debaty, spotkania z twórcami, działania towarzyszące.
Inauguracja osiemnastej edycji odbyła się 4 grudnia w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Wśród obecnych byli przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, dyrektorzy teatrów, twórcy, zespoły aktorskie oraz publiczność krakowska i ogólnopolska.
Wieczór otworzył dyrektor Teatru Słowackiego, Krzysztof Głuchowski, który przypomniał genezę festiwalu — rozmowę sprzed niemal dwóch dekad z Bartoszem Szydłowskim, dyrektorem Teatru Łaźnia Nowa:
„Kiedy osiemnaście, właściwie dziewiętnaście lat temu siedzieliśmy przy kawie, Bartek powiedział: spróbujmy zrobić coś niewielkiego, taki przegląd dla ludzi ze środowiska. A na stoliku, jak to w Krakowie, zupełnie przypadkiem leżała Boska komedia Dantego… i tak to się zaczęło”.
Głuchowski podkreślił, że festiwal przez lata stał się rodzajem corocznej diagnozy:
„Najbardziej cenię w Boskiej Komedii to, że każdego roku staje się snapshotem – migawką kondycji, w jakiej znajduje się nie tylko teatr, ale i społeczeństwo. To lustro bywa niewygodne. Nie zawsze chcemy patrzeć, ale potrzebujemy tego obrazu”.
Dodał również:
„Cieszy mnie, że wszystkie światła tegorocznej edycji kierują się ku Krakowowi. To powód do dumy, ale przede wszystkim do radości, bo festiwal od lat buduje tu przestrzeń żywego dialogu”.
Po Głuchowskim głos zabrał dyrektor artystyczny festiwalu, Bartosz Szydłowski, który wielokrotnie podkreślał, że Boska Komedia nie mieści się w prostych rankingach:
„Nie lubię słowa najważniejszy i największy. Nie jesteśmy tu po to, żeby ścigać się w hierarchiach. Chodzi o stworzenie przestrzeni spotkania”.
Następnie przeszedł do diagnozy współczesności — jednego z głównych tonów jego wypowiedzi:
„Mamy świat mediokracji, przeciętności, gotowych odpowiedzi, schematów i algorytmów, które podsuwają nam, co myśleć, zanim zdążymy w ogóle zadać sobie pytanie. Żyjemy w rzeczywistości, w której coraz trudniej o własny głos”.
Rozwinął ten wątek, mówiąc o roli sztuki:
„Sztuka jest jednym z ostatnich obszarów, który nie poddaje się automatyzacji. Tylko w sztuce, a w teatrze szczególnie, istnieje jeszcze przestrzeń na błąd, wahanie, ryzyko, na to coś, czego nie da się przewidzieć. To jest wartość – nieprzewidywalność jako zasada”.
Podkreślił kontrast między teatrem a rzeczywistością projektowaną przez algorytmy:
„Wszystko wokół nas działa dziś w logice przewidywania i kalkulacji. Teatr jest dokładnie odwrotny – zdarza się tu i teraz, w obecności ludzi, którzy oddychają tym samym powietrzem. Wymusza uwagę, nie daje się zatrzymać w kadrze, nie pozwala cofnąć ani przewinąć”.
Ważna była także refleksja o wspólnocie:
„Boska Komedia powstała po to, żeby przypomnieć, że wspólnota jest podstawą sztuki. Widz, twórca, organizator, technika, wolontariusz – tutaj wszyscy tworzą jedno doświadczenie. To jest sens festiwalu. Bycie razem, choćby na te kilka dni”.
Dyrektor zwrócił także uwagę na konieczność współpracy instytucjonalnej:
„Dostajemy wsparcie z wielu stron – od instytucji, od miasta, od partnerów zewnętrznych. Bez tego nie byłoby festiwalu w takiej skali. Te kilka dni naprawdę zmienia miasto”.
Zakończył w swoim charakterystycznym tonie:
„Witam więc serdecznie wszystkich – krakowian, nie-krakowian, branżę teatralną i trzech wegetarian na sali. Zaczynamy. Boska Komedia rusza pełną parą”.
Minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska podkreśliła znaczenie wydarzenia:
„Państwu może nie wypada tego powiedzieć, ale mnie wypada: to jest jeden z najważniejszych festiwali teatralnych w Polsce. Trzeba to mówić głośno”.
Wskazała na wagę osiemnastu lat pracy twórców:
„Stworzyliście przestrzeń dialogu, spektakli mocnych, ważnych, niejednokrotnie kontrowersyjnych. To tu oglądamy teatr, który mierzy się z rzeczywistością”.
Wyróżniła również zespół festiwalu:
„Boska Komedia to oczywiście dzieło wizjonerów, ale przede wszystkim sukces ludzi, którzy z tyłu dbają o to, żeby wszystko działało. Dzięki nim festiwal jest dziś europejską marką”.
W imieniu prezydenta Krakowa Aleksandra Miszalskiego, pełnomocnik ds. kultury Paweł Szczepanik wręczył Małgorzacie i Bartoszowi Szydłowskim odznaczenia Honoris Gratia – przyznawane za szczególne zasługi dla miasta. To jedno z najważniejszych miejskich wyróżnień, podkreślające rolę twórców w rozwijaniu życia teatralnego Krakowa.
Wieczór zamknęła prapremiera „Wegetarianki”, adaptacji prozy noblistki Han Kang w reżyserii Pawła Miśkiewicza. Spektakl przygotowany przez Teatr im. Juliusza Słowackiego stał się mocnym otwarciem festiwalu, łącząc temat radykalnej odmowy z rozmową o tożsamości i cenie sprzeciwu.
