„Klątwa” Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Anny Augustynowicz

126-letni dramat Wyspiańskiego powraca na scenę w interpretacji Anny Augustynowicz – jednej z najważniejszych polskich reżyserek teatralnych. „Klątwa”, choć powstała w realiach galicyjskiej wsi, pozostaje tekstem zaskakująco aktualnym. Opowiada o lęku zbiorowym, fanatyzmie i przemocy, która pojawia się tam, gdzie wspólnota szuka winnego dla kryzysu, który jej przerasta. Premiera spektaklu odbędzie się 29 listopada.

W rozmowie zapowiadającej premierę w podcaście „Ucho Horzycy” reżyserka podkreślała, że Wyspiański stworzył dramat działający jak precyzyjnie zapisana partytura.

Według niej język mimo archaicznej formy „nie przeszkadza, bo scenariusz działa jak thriller, jak film kryminalny”. Historia jest przede wszystkim ludzka, a Wyspiański umieszcza w centrum kobietę, której los staje się osią tragedii. Reżyserka zaznacza, że dramat wpisuje się w współczesne realia: kobiety pozostawione bez wsparcia, odrzucone, pozbawione miłości i bezpieczeństwa, bywają popychane do dramatycznych decyzji. To, co u Wyspiańskiego rozgrywa się na poziomie symbolu, dziś rozpoznajemy w najmocniejszych nagłówkach gazet.

Augustynowicz podkreśla także konflikt między naturą a kulturą, między popędem a normami wyznaczonymi przez religię katolicką. W tej perspektywie Młoda i ksiądz – bohaterowie dramatu – są postaciami zderzonymi z narzuconą im moralnością, od której nie potrafią uciec.

Ważną rolę w spektaklu odgrywa Pustelnik, reprezentujący odmienną, bardziej pierwotną wizję człowieka. W jego słowach pobrzmiewa akceptacja ludzkiej pożądliwości i żywiołowości, które w kulturze księgi podlegały wielowiekowej kontroli.

Julia Szczepańska: „Młoda musi odzyskać panowanie nad swoim ciałem”

W podcaście towarzyszącym przygotowaniom do premiery aktorka Julia Szczepańska mówiła o sposobie pracy nad postacią Młodej. Zwróciła uwagę, że opresja wobec kobiet i zawłaszczanie ich ciała trwa do dziś.

Przywołała przykład z Marszu Niepodległości, gdzie pojawił się plakat sugerujący, że kobiety powinny rodzić dzieci „dla Polski”, a nie „wybierać psy”.  Według aktorki gest Młodej – decyzja o wejściu na stos – musi być odczytany jako dramatyczny akt sprawczości.

W jej interpretacji Młoda decyduje o własnym ciele i własnym odejściu. Jest to moment, w którym przejmuje władzę, której odmawia jej system kulturowy i religijny. Szczepańska podkreśla również, że spektakl pozostawia widzowi przestrzeń do samodzielnej interpretacji: czy czyn Młodej jest wynikiem neurotycznego impulsu, czy efektem presji wspólnoty? Czy to akt ofiarniczy, czy desperacki gest osoby odrzuconej?

Plemienność i mechanizmy przemocy

Zarówno reżyserka, jak i aktorka zwracają uwagę na kluczowy w spektaklu motyw plemienności. Wspólnota, skupiona na przetrwaniu, wyznacza jednostce rolę ofiary. Wyspiański pokazuje, jak działa „sąd zbiorowości”: obcość, podejrzenie i konieczność znalezienia winnego.

W inscenizacji Augustynowicz te mechanizmy są czytelne: widz zostaje postawiony w pozycji uczestnika tego procesu, który może – choć nie musi – przyjąć rolę osądzającego. Spektakl bada mechanizmy przechodzenia od zbiorowego lęku do przemocy, od hipokryzji do represji. To proces, który zaczyna się często od drobnych gestów i słów, a kończy na akcie złożenia ofiary.

Reżyserka podkreśla, że „Wyspiański ma niezwykłe słyszenie rodzimej mentalności”, a zapisany przez niego język niesie w sobie wspólne, głęboko zakorzenione intuicje kulturowe. Zależy jej, by uniknąć grania „nastroju”: nastroje mają być konsekwencją działań postaci, a nie dekoracją. Kluczowe jest brzmienie aktora – unikalne, niepodrabialne, stanowiące o prawdziwości scenicznej obecności.

Julia Szczepańska zaznacza z kolei, że tekst odkrywa się stopniowo, jak zagadkę, i że każde kolejne czytanie wydobywa z niego nową warstwę.

Twórcy i twórczynie

Reżyseria: Anna Augustynowicz
Scenografia: Marek Braun
Kostiumy: Tomasz Armada
Wizualizacje: Wojciech Kapela
Muzyka i dźwięk: Jan Marek Kamiński

Występują:
Anna Magalska
Maja Kalbarczyk (gościnnie)
Julia Szczepańska
Michał Darewski
Paweł Kowalski
Paweł Pabisiak (gościnnie)
Arkadiusz Walesiak

Inspicjentka i suflerka: Ewelina Miąsik
Asystent reżyserki: Arkadiusz Walesiak

https://teatr.torun.pl/