Polityczny chaos wokół Teatru Żeromskiego w Kielcach odsłania dramatyczny konflikt między prawem a samowolą władzy, w którym kultura staje się zakładnikiem.
fot. Teatr Żeromskiego Kielce
W sporze o Teatr im. Stefana Żeromskiego w Kielcach – sporze, który przybiera coraz wyraźniejsze kontury kryzysu instytucjonalnego – łatwo ulec emocjom. Łatwo też wpaść w pułapkę jednoznacznych sądów: że ktoś jest winny, ktoś drugi poszkodowany, a jeszcze ktoś inny – narzędziem politycznej woli. Trudniej natomiast zobaczyć, jak bardzo cała sytuacja odsłania słabość systemu, który miał przecież gwarantować autonomię kultury – pisze Wiesław Kowalski.
Fakty są znane. Michał Kotański kierował kieleckim teatrem przez dziewięć lat. Jego kadencja zakończyła się 30 czerwca. Konkurs na nowego dyrektora został przeprowadzony – zgodnie z procedurami, legalnie, merytorycznie – a jego zwycięzcą został Jacek Jabrzyk. I tu zaczynają się schody. Zarząd Województwa Świętokrzyskiego, pomimo obowiązku, nie przedstawił kandydatowi warunków organizacyjno-finansowych, co uniemożliwiło zawarcie umowy. Prokuratura wszczęła śledztwo, a sprawa nabrała już nie tylko wymiaru administracyjnego, ale i potencjalnie karnego.
Tymczasem zespół teatru, środowisko artystyczne, opinia publiczna – mówią jasno: konkurs się odbył, wygrał konkretny kandydat, należy ten werdykt uszanować. To stanowisko wydaje się nie tylko emocjonalne, ale i racjonalne. Jeśli konkursy mają mieć sens, muszą być wiążące. Jeśli kultura ma być autonomiczna, nie może być przedmiotem politycznych kalkulacji.
A jednak teatr trwa w stanie zawieszenia. Ministerstwo Kultury apeluje o powołanie dyrektora tymczasowego – ponownie Michała Kotańskiego – na okres przejściowy. Trwa audyt finansowany ze środków EOG, trwa spór prawny między urzędami, trwa też wyraźne pęknięcie w lokalnej wspólnocie.
Pojawia się w tym krajobrazie jeszcze jedno nazwisko – Anna Wieczur, reżyserka, która – według informacji urzędu – miałaby zostać powołana na 12 miesięcy jako osoba pełniąca obowiązki dyrektora. Pytania, jakie się w tej sytuacji pojawiają, są trudne, ale konieczne. Nie dlatego, by rzucać cień na kogokolwiek z artystów, ale by przyjrzeć się mechanizmowi. Czy powołanie kogoś z zewnątrz – wbrew jednoznacznemu werdyktowi środowiska – może rzeczywiście posłużyć za rozwiązanie? Czy nie jest to próba „przeczekania kryzysu”, podczas gdy powinno się go uczciwie przepracować?
Teatr nie jest administracyjną strukturą, którą można na chwilę „wygasić”, „zreorganizować” albo „obejść bokiem”. To miejsce oparte na zaufaniu, na wspólnocie, na dialogu. Jeśli któraś z tych wartości zostanie naruszona – trudno ją później odbudować.
W tej sytuacji nie chodzi już tylko o konkretne nazwiska. Nie chodzi nawet o to, kto ma rację. Chodzi o standardy. O zaufanie, jakie zespół ma do instytucji. O to, czy mechanizmy demokratyczne w kulturze działają, czy są tylko dekoracją. Kultura nie znosi pustych gestów – nawet jeśli podparte są najlepszym PR-em.
Nie wiem, jak ta historia się skończy. Być może uda się jeszcze wycofać z decyzji, które mogą być odebrane jako wymuszone, nieprzejrzyste czy zwyczajnie niesprawiedliwe. Być może uda się przywrócić zaufanie. Ale jedno jest pewne: teatr zapamięta. Bo teatr to także pamięć. I to, jak dziś rozgrywa się jego przyszłość, będzie miało konsekwencje nie tylko w najbliższym sezonie, ale przez wiele lat.
Tu nie chodzi o personalia. Tu chodzi o etos.
