11 i 12 grudnia Teatr Żydowski w Warszawie zaprezentuje premierowo „Skórę po dziadku” Mateusza Pakuły w reżyserii Magdaleny Łazarkiewicz.
fot. Kasia Kasica
Opowieść o rodzinnej pamięci, antysemityzmie i pogromie kieleckim powraca na scenę w nowej inscenizacji, przygotowanej przez reżyserkę, która od lat podejmuje w swojej twórczości tematykę historyczną i społeczną.
„Zanim się dowiedziałem, kim właściwie są Żydzi, już byłem antysemitą”. Tym zdaniem Mateusz Pakuła rozpoczyna swoją drugą powieść „Skóra po dziadku”, wydaną w 2024 roku przez Wydawnictwo Agora. To wyznanie, które prowadzi czytelnika w głąb rodzinnej historii, a następnie ku wydarzeniom należącym do najbardziej tragicznych kart powojennej historii Polski. W grudniu książka doczeka się kolejnej inscenizacji. W Teatrze Żydowskim im. Estery Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie przygotowuje ją Magdalena Łazarkiewicz.
Dla reżyserki, znanej przede wszystkim z filmów „Przez dotyk”, „Ostatni dzwonek”, „Odjazd”, „Białe małżeństwo” i „Powrót”, będzie to kolejny powrót do teatru dramatycznego, w którym pracuje znacznie rzadziej niż w filmie i telewizji. Dla samego tekstu Pakuły oznacza to spotkanie z inną wrażliwością artystyczną oraz sceną, której historia i działalność pozostają głęboko związane z pamięcią o polskich Żydach.
Akcja „Skóry po dziadku” prowadzi do Kielc początku lat pięćdziesiątych, w okres najcięższego stalinizmu. Nastoletni dziadek autora, Henryk Parkita, za młodzieńczy wybryk trafia do więzienia przy ulicy Zamkowej, miejsca, w którym podczas niemieckiej okupacji, a następnie w okresie powojennym więziono, torturowano i mordowano ludzi.
Chłopak znajduje się w sytuacji bez wyjścia. Pomoc przychodzi ze strony człowieka, którego tożsamość staje się dla autora jedną z najważniejszych zagadek rodzinnej historii. Kim był Żyd, który uratował jego dziadka? Dlaczego zdecydował się interweniować? Poszukiwanie odpowiedzi prowadzi Pakułę do historii żydowskich mieszkańców Kielc, niemieckiej okupacji, Zagłady oraz pogromu z 4 lipca 1946 roku.
Autor rekonstruuje wydarzenia, które przez dziesięciolecia pozostawały w rodzinnej i zbiorowej pamięci w postaci urywanych wspomnień, niedopowiedzeń i przemilczeń. Interesuje go również sposób, w jaki kolejne pokolenia przejmują przekonania swoich przodków, często bez znajomości ich źródeł.
Pakuła, wychowany w Kielcach, konfrontuje własne dziecięce doświadczenia z wiedzą zdobytą po latach. Zastanawia się, w jaki sposób antysemickie uprzedzenia mogły stać się częścią jego myślenia, zanim jeszcze poznał historię Żydów i zrozumiał znaczenie samego antysemityzmu.
Powieść ma charakter wielogatunkowy. Obok narracji autobiograficznej pojawiają się w niej fragmenty eseistyczne, poetyckie i dramatyczne. Autor świadomie rezygnuje z rozbudowanej epickiej konstrukcji na rzecz skondensowanej opowieści, której rytm wyznaczają kolejne odkrycia i powracające pytania.
Tytuł książki ma wymiar zarówno metaforyczny, jak i dosłowny. W rozmowie z Polskim Radiem Pakuła wspominał skórzany płaszcz, który przed laty otrzymał od dziadka i który po dwóch dekadach ponownie założył. Przedmiot stał się materialnym znakiem rodzinnego dziedzictwa, a zarazem impulsem do zastanowienia się nad tym, co pozostaje w człowieku po poprzednich pokoleniach.
„Jak na nas leżą, dziurawe niczym pamięć, skóry po dziadkach?” – pyta autor.
To pytanie dotyczy rodzinnych doświadczeń, ale prowadzi również do refleksji nad pamięcią zbiorową. Co przejmujemy po naszych bliskich? Ich przekonania, lęki, poczucie krzywdy, uprzedzenia? Jak długo mogą oddziaływać wydarzenia, których sami nie byliśmy świadkami? I wreszcie, czy potrafimy rozpoznać moment, w którym odziedziczone wyobrażenia zaczynają wpływać na nasze postrzeganie innych ludzi?
W „Skórze po dziadku” istotne jest milczenie. Pakuła pokazuje, jak skutecznie rodzinna i społeczna pamięć potrafi usuwać niewygodne fakty, pozostawiając po nich jedynie niejasne ślady. Dotyczy to zarówno indywidualnych doświadczeń przemocy, jak i odpowiedzialności za wydarzenia historyczne.
Pogrom kielecki, podczas którego 4 lipca 1946 roku zamordowano Żydów ocalałych z Zagłady, zajmuje w tej opowieści miejsce zasadnicze. Pakuła przygląda się mechanizmom powstawania nienawiści i sposobom jej przekazywania. Pyta także o to, dlaczego przez tak wiele lat historia pogromu pozostawała tematem trudnym do podjęcia w publicznej rozmowie.
W książce pojawia się również problem odpowiedzialności kolejnych pokoleń. Czy można odziedziczyć winę? Czy człowiek ponosi odpowiedzialność za przekonania, które przejął od swoich bliskich? I czy poznanie rodzinnej przeszłości pozwala uwolnić się od jej wpływu?
Warszawska premiera będzie drugą teatralną realizacją „Skóry po dziadku”. Pierwszą przygotował sam Mateusz Pakuła w koprodukcji Teatru Łaźnia Nowa w Krakowie i Teatru im. Stefana Żeromskiego w Kielcach. Spektakl miał premiery 11 kwietnia 2025 roku w Krakowie oraz 26 kwietnia w Kielcach.
W przedstawieniu wystąpili Ewelina Gronowska, Jan Jurkowski, Wojciech Niemczyk, Andrzej Plata, Zuzanna Skolias-Pakuła i Marcin Pakuła. Głosów z offu użyczyli Jan Peszek oraz sam autor. Scenografię i kostiumy przygotowała Justyna Elminowska, a muzykę Marcin Pakuła, Antonis Skolias i Zuzanna Skolias-Pakuła.
Pakuła, który od lat pracuje jako dramatopisarz i reżyser, wcześniej zrealizował również sceniczną wersję swojej pierwszej powieści „Jak nie zabiłem swojego ojca i jak bardzo tego żałuję”. Książka poświęcona chorobie i umieraniu ojca przyniosła mu szerokie uznanie, a jej teatralna adaptacja należała do najgłośniejszych przedstawień ostatnich sezonów.
Obie powieści łączy autobiograficzny charakter oraz przekonanie, że doświadczenie jednostki może stać się materiałem do opowiedzenia o problemach dotyczących znacznie szerszej wspólnoty.
W Teatrze Żydowskim Pakuła powierza swoją historię innej reżyserce. Magdalena Łazarkiewicz przygotowuje własną inscenizację tekstu, a jej dotychczasowa twórczość pozwala oczekiwać przedstawienia, w którym istotne miejsce zajmą psychologia postaci, pamięć i historyczne uwarunkowania ludzkich wyborów.
Magdalena Łazarkiewicz należy do reżyserek, których dorobek obejmuje kino fabularne, dokument, seriale telewizyjne, teatr dramatyczny i operę. Choć największą rozpoznawalność przyniosły jej filmy, zainteresowanie teatrem pojawiło się znacznie wcześniej.
Studiowała kulturoznawstwo ze specjalizacją teatrologiczną na Uniwersytecie Wrocławskim. W latach 1977–1978 pracowała jako kierowniczka literacka Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie. Następnie ukończyła reżyserię na Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Jeszcze podczas studiów współpracowała z Andrzejem Wajdą jako asystentka przy realizacji filmu „Panny z Wilka”.
W kolejnych latach związała się przede wszystkim z kinem, realizując filmy podejmujące tematykę społeczną, polityczną i psychologiczną. W „Ostatnim dzwonku” opowiadała o młodzieńczym buncie w schyłkowym okresie PRL, w „Odjeździe” przyglądała się trudnym relacjom rodzinnym i doświadczeniu historycznemu, natomiast w „Powrocie” zajęła się problemem wykluczenia i społecznego ostracyzmu.
W Teatrze Studio w Warszawie przygotowała w 2002 roku „Dowcip” Margaret Edson z Teresą Budzisz-Krzyżanowską. W tym samym roku w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie wystawiła „Nondum” Lidii Amejko. Reżyserowała również „Trzy duże kobiety” Edwarda Albee’ego w Teatrze Powszechnym w Warszawie oraz „Szklaną kolekcję” według Tennessee Williamsa, realizowaną w Gorzowie Wielkopolskim i warszawskim Teatrze Nowym Praga.
W 2007 roku powróciła do Teatru im. Juliusza Słowackiego, przygotowując „Dziką kaczkę” Henryka Ibsena. Realizowała także przedstawienia operowe, między innymi „Rycerskość wieśniaczą” i „Pajace” w Teatrze Wielkim w Łodzi oraz „Annę Bolenę” w Operze Krakowskiej.
W ostatnich latach jej obecność na scenach dramatycznych była sporadyczna. W 2024 roku wyreżyserowała „Personę K2” w krakowskim Teatrze BARAKAH. Grudniowa premiera w Teatrze Żydowskim będzie kolejnym ważnym wydarzeniem w jej dorobku teatralnym.
Wybór Magdaleny Łazarkiewicz do realizacji „Skóry po dziadku” jest interesujący ze względu na jej wcześniejsze zainteresowania artystyczne.
W 1999 roku zrealizowała dokument „Żwirowisko. Ostatnia niedziela”, poświęcony konfliktowi wokół krzyża ustawionego na żwirowisku w Brzezince, w pobliżu byłego niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau. Film podejmował problem polsko-żydowskich relacji, pamięci o Zagładzie oraz religijnych i narodowych napięć.
W 2014 roku wyreżyserowała dla Teatru Telewizji „Karskiego”, przedstawienie poświęcone Janowi Karskiemu, emisariuszowi Polskiego Państwa Podziemnego, który przekazywał aliantom informacje o Zagładzie Żydów. Spektakl otrzymał pięć nagród podczas festiwalu „Dwa Teatry” w 2015 roku, w tym nagrodę za reżyserię.
Od 2011 roku Łazarkiewicz jest również związana z Międzynarodowym Festiwalem Filmowym „Żydowskie Motywy” w Warszawie, pełniąc funkcję jego dyrektorki artystycznej.
W jej dorobku wielokrotnie powracały tematy odpowiedzialności, przemocy, wykluczenia i pamięci. Reżyserka interesowała się również sposobem, w jaki wielka historia wpływa na życie pojedynczych ludzi.
W „Skórze po dziadku” te zainteresowania znajdują wyraźne uzasadnienie. Osobista historia rodzinna Pakuły prowadzi bowiem do wydarzeń, które przez dziesięciolecia kształtowały polską pamięć zbiorową.
Do współpracy przy warszawskiej inscenizacji Magdalena Łazarkiewicz zaprosiła artystów reprezentujących różne dziedziny sztuki.
Muzykę przygotowują Mary Komasa i Antoni Komasa-Łazarkiewicz, kompozytor związany z kinem, teatrem i produkcjami telewizyjnymi. Scenografię tworzą Katarzyna Sobańska i Marcel Sławiński, autorzy oprawy plastycznej wielu produkcji filmowych. Za kostiumy odpowiada Dorota Roqueplo, jedna z najbardziej cenionych polskich kostiumografek, wielokrotnie nagradzana za pracę przy filmach fabularnych.
Światło i wizualizacje przygotowuje Michał Jaskulski, natomiast studium działań z ciałem opracowuje Tomasz Wygoda, choreograf i tancerz od lat współpracujący z najważniejszymi polskimi scenami teatralnymi i operowymi.
W przedstawieniu wystąpią Monika Chrząstowska, Adrianna Kieś, Daniel Czacza Antoniewicz, Mateusz Trzmiel, Jerzy Walczak, Piotr Siwek, Marcin Błaszak i Tomasz Wygoda.
Umieszczenie opowieści Pakuły w repertuarze Teatru Żydowskiego nadaje jej dodatkowy kontekst. Scena nosząca imiona Estery Rachel i Idy Kamińskich od dziesięcioleci zajmuje się pielęgnowaniem żydowskiego dziedzictwa teatralnego i podejmowaniem tematów związanych z historią polskich Żydów.
W tym miejscu historia rodziny z Kielc spotyka się z pamięcią społeczności, której doświadczenia stanowią jeden z najważniejszych tematów książki. Pogrom kielecki, powojenny antysemityzm i milczenie otaczające losy Żydów po Zagładzie pozostają zagadnieniami wymagającymi ciągłego namysłu.
Powieść Pakuły stawia również pytanie o współczesną odpowiedzialność za sposób opowiadania historii. Autor próbuje zrozumieć, jak powstają uprzedzenia, dlaczego bywają przekazywane z pokolenia na pokolenie i co musi się wydarzyć, aby człowiek zaczął kwestionować przekonania wyniesione z rodzinnego domu.
Grudniowa inscenizacja będzie okazją do ponownego przyjrzenia się tym problemom. Tym razem poprzez teatr Magdaleny Łazarkiewicz, reżyserki, która w swojej wieloletniej pracy konsekwentnie interesowała się ludzkimi wyborami podejmowanymi pod wpływem historii i społecznych uwarunkowań.
Premiery „Skóry po dziadku” zaplanowano na 11 i 12 grudnia 2026 roku o godzinie 19.00 w Teatrze Żydowskim w Warszawie.
„Skóra po dziadku” Mateusza Pakuły
Teatr Żydowski im. Estery Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie
Twórcy:
Tekst: Mateusz Pakuła
Reżyseria: Magdalena Łazarkiewicz
Scenografia: Katarzyna Sobańska, Marcel Sławiński
Kostiumy: Dorota Roqueplo
Asystentka kostiumografki: Kaja Herjan
Muzyka: Mary Komasa, Antoni Komasa-Łazarkiewicz
Światło i wizualizacje: Michał Jaskulski
Studium działań z ciałem: Tomasz Wygoda
Produkcja: Kamila Worobiej
Inspicjentka: Beata Szaradowska
Obsada:
Monika Chrząstowska, Adrianna Kieś, Daniel Czacza Antoniewicz, Mateusz Trzmiel, Jerzy Walczak, Piotr Siwek, Marcin Błaszak, Tomasz Wygoda.
Premiery: 11 i 12 grudnia 2026 roku, godz. 19.00.
Teatr Żydowski im. Estery Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie
