O „Ostatnim kuszeniu Chrystusa. Ewangelii Wątpliwości” w reż. Michała Telegi w Teatrze Barakah w Krakowie pisze Piotr Gaszczyński.
fot. Piotr Kubic
„Ostatnie kuszenie Chrystusa. Ewangelia wątpliwości” w reż. Michała Telegi przenosi ciężar opowieści z teologicznych rozważań nad boskością Jezusa na grunt ziemskiej codzienności, w której Yeshua człowiek zmaga się z wewnętrznymi demonami, które trapią go za życia.
Nie oznacza to jednak, że główny bohater został odarty z duchowości, wręcz przeciwnie: po prostu drabina poznania, po której wspina się Syn Boży, grzęźnie w zwale błota, brudu i znormalizowanego okrucieństwa.
Spektakl inspirowany słynnym filmem Martina Scorsese i jego pierwowzorem, czyli powieścią Nikosa Kazantzakisa, za podstawę bierze wszystko to, co może cechować Jezusa człowieka (outsidera, uchodźcę, człowieka obarczonego nadludzkimi oczekiwaniami, przytłoczonego, być może cierpiącego na dwubiegunowość). W trzech aktach Yeshua występuje pod trzema postaciami (Paweł Kiedrowski, Michał Nowicki, Monika Kufel), co stanowi ciekawą wariację na temat „w Trójcy Jedynego”.
Chrystus Kiedrowskiego, młody, pełen wątpliwości Żyd, bardzo często używa zdania „nie wiem”. Taka postawa z pewnością bliższa jest filmowi Scorsese niż biblijnej tradycji. Yeshua nie ma pewności co do drogi, którą ma obrać. Jego relacje z uczniami, a zwłaszcza z Magdaleną (Monika Kufel), są pełne napięć, emocjonalnych wyzwań i wspólnego poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy naprawdę przyszłość jest z góry zaplanowana.
Samo to, że role w spektaklu są wymienne – osoby grające Jezusa wcielają się również w uczniów, rzymskich namiestników, kapłanów itd. – świadczy o tym, że główny bohater nie jest stawiany na piedestale. Kusi i sam jest kuszony, cierpi i sam zadaje cierpienie.
To z gruntu żydowskie, kabalistyczne podejście. Zasada „jerida corech alija”, czyli „zejście dla potrzeb wzniesienia”, jest rozumiana jako niezbędny upadek potrzebny do późniejszego życia. Ruch w górę i w dół po Drabinie Jakuba (Sulam Jaakow) to mechanizm duchowego dojrzewania. Aurę semickiego mistycyzmu przedstawienia podtrzymuje również śpiew i muzyka na żywo oraz wplecenie w tkankę narracji starożytnych języków, jak aramejski czy hebrajski. Dodajmy do tego przestrzeń przedwojennej mykwy, w której grany jest spektakl, co nadaje całości kolejnego, dodatkowego znaczenia.
Pierwszy Chrystus zmaga się z cielesnością. Człowiek o imieniu Yeshua walczy z pokusami, w tym z budzącą się w młodym mężczyźnie seksualnością (początkowa scena „zbliżenia” z belką od krzyża może szokować, jednak w kontekście całego przedstawienia ma swoje dramaturgiczne uzasadnienie). W ogóle należy nadmienić, że twórcy „Ostatniego kuszenia…” uciekają od tandetnej prowokacji czy taniej sensacji, nie odchodząc jednocześnie od bardzo kontrowersyjnych, mocnych scen.
Młody Yeshua, którego w manichejskiej scenie kusi Izraelita i Arab (Nowicki/Kufel), przypomina człowieka wewnętrznie rozdartego, będącego bardziej symbolem funkcjonującym poza czasem i miejscem. Z jednej strony odnosi się to do ludobójstwa w Gazie, co jest konsekwentnie rozwijane w kolejnych scenach, z drugiej zaś, pewnie niezamierzenie, spłycane jak w zupełnie niepotrzebnej wizualizacji Kurta Cobaina w koronie cierniowej. Sama krwawiąca korona przekazywana jest przez kolejnych Chrystusów z rąk do rąk jako symbol naznaczenia (duchowego, społecznego, politycznego, może nawet tożsamościowego, psychoseksualnego).
Chrystus Michała Nowickiego jest kimś pośrednim między młodością pełną wątpliwości i buntu a ostateczną ofiarą. Mimo że nie udaje mu się rozmnożyć chleba dla uchodźców odzianych w „folie życia”, biją od niego spokój i pewność. Nie potrafi również wskrzesić Łazarza (prof. Włodzimierz Szturc jako głosy z offu). W rytuale przypominającym kontakt z zaświatami za pomocą planszy Ouija muszą pomóc mu pozostali członkowie sekty. Chrystus Nowickiego ze swoją jawną nie-boskością stanowi drugi etap rozwoju bohatera, jest człowiekiem, który próbuje być Bogiem.
Monika Kufel i jej pasyjny Chrystus budzi najwięcej emocji. Czerwone światło, dym zahaczają nieco o stylistykę horroru, co nie do końca było potrzebne. Na pewno jedna z ostatnich scen męki wwierca się w pamięć widza, powodując u niego dyskomfort. W liście apostolskim Salvifici doloris („Zbawcze cierpienie”) z 11 lutego 1984 r., poświęconym chrześcijańskiemu sensowi ludzkiego cierpienia, Jan Paweł II pisze , że Chrystus jest obecny w każdym cierpiącym człowieku. Idąc tym tropem zatem, i w prześladowanym i katowanym, i wykorzystywanym. Dlatego też rzymscy żołnierze zamieniają się w izraelskich oprawców gwałcących kobiety ze Strefy Gazy (być może stąd wybór aktorki na ostatniego Chrystusa?). Dosłowność tej sceny moralnie i estetycznie odrzuca, jednak czy wybrzmiałaby równie mocno w innej formie?
W najnowszej premierze przy Paulińskiej nie mamy do czynienia ze sceniczną wariacją na temat kinowej fabuły jak w realizowanych tu „Twin Peaks” czy „Arizonie”. To raczej appendix do biblijno-filmowej historii. U Scorsese decyzja Chrystusa w finałowej scenie filmu jest w gruncie rzeczy zgodna z dogmatem. Yeshua w spektaklu Michała Telegi jest w innym czasie i miejscu. Nie umiera za przyszłe grzechy – mierzy się z ciężarem tego, co wydarzyło się przez ostatnie stulecia, tego, co dzieje się tu i teraz w Ziemi Świętej i Strefie Gazy.
„Ostatnie kuszenie Chrystusa. Ewangelia wątpliwości” jest spektaklem spójnym, sięgającym po figurę Jezusa w różnych, niekiedy mocno kontrowersyjnych kontekstach. Nie zmienia to faktu, że jest to wielopoziomowe, niełatwe przedstawienie, na które trzeba pójść z otwartą głową.
