Premiera odbędzie się 23 października we wrocławskiej Sali Teatru Laboratorium.
infografika: Instytut Grotowskiego we Wrocławiu
Kamila Klamut, aktorka i współtwórczyni Teatru ZAR, powraca na scenę Instytutu Grotowskiego z autorskim spektaklem „Niedokończona łza”. Artystka podejmuje temat pamięci rodzinnej, wojennej traumy i żałoby, której doświadczenie może przenosić się na kolejne pokolenia.
Historia drugiej wojny światowej pozostaje obecna w polskiej pamięci zbiorowej, rodzinnych opowieściach i doświadczeniach kolejnych pokoleń. Nawet tam, gdzie zabrakło świadectw i rozmów, jej konsekwencje mogą wpływać na sposób przeżywania emocji, budowania relacji czy rozumienia własnej tożsamości. Właśnie tym zagadnieniom Kamila Klamut poświęca swój najnowszy spektakl „Niedokończona łza”, którego pokazy zaplanowano na 23 i 24 października w Instytucie Grotowskiego.
Artystka od wielu lat związana jest z Teatrem ZAR, którego język sceniczny kształtują muzyka, pieśń, głos i praca z ciałem. W swojej najnowszej realizacji powraca do polskiej historii i rodzinnych doświadczeń związanych z wojną. Interesuje ją przede wszystkim sposób, w jaki przeszłość oddziałuje na współczesność, a niewypowiedziane cierpienie pozostaje obecne w życiu potomków tych, którzy bezpośrednio doświadczyli tragedii.
Ważnym kontekstem dla tej pracy jest wcześniejszy spektakl Teatru ZAR „Armine, Sister”, poświęcony ludobójstwu Ormian z początku XX wieku. Przedstawienie, określane przez twórców mianem „spektaklu-seansu pamięci”, podejmowało próbę przywołania doświadczenia historycznej katastrofy poprzez muzykę, obecność wykonawców i działania sceniczne. W „Niedokończonej łzie” Klamut kieruje uwagę ku historii własnego kraju, poszukując w niej śladów doświadczeń przekazywanych między pokoleniami.
Jedną z inspiracji do powstania spektaklu stała się koncepcja pamięci transgeneracyjnej, związana z przekazywaniem doświadczeń traumatycznych w obrębie rodziny. Klamut odwołuje się między innymi do prac Anne Ancelin Schützenberger, francuskiej psychoterapeutki zajmującej się międzypokoleniowym przekazem rodzinnych doświadczeń.
W centrum zainteresowania artystki znajduje się żałoba, której z różnych powodów nie udało się przeżyć lub zakończyć. Wojenne tragedie, utrata bliskich, przemilczane wydarzenia i doświadczenie przemocy mogą pozostawiać ślady w rodzinnej pamięci także wtedy, gdy kolejne pokolenia znają je wyłącznie z opowieści.
– „Niedokończona łza” jest próbą przyjrzenia się właśnie temu miejscu – pomiędzy pamięcią a przeżyciem, pomiędzy historią a osobistym doświadczeniem. Jest pytaniem o to, co dzieje się z człowiekiem, kiedy trauma nie zostaje nazwana, kiedy żałoba nie może się wydarzyć, kiedy łzy są powstrzymane. I być może ostatecznie chodzi tutaj o coś bardzo prostego: o zakończenie żałoby – wyjaśnia Kamila Klamut.
Artystka zastanawia się również nad stosunkiem współczesnych Polaków do doświadczenia drugiej wojny światowej. Jej zdaniem wydarzenia sprzed ponad osiemdziesięciu lat wciąż wpływają na emocje społeczne i sposób prowadzenia publicznych sporów.
– Mam poczucie, że jako Polacy wciąż jesteśmy w procesie żałoby, który nie został domknięty. Historia drugiej wojny światowej nadal żyje w naszych rodzinach, w naszych opowieściach, w naszych ciałach i emocjach. Widać to również w temperaturze debat publicznych i tych najbardziej prywatnych rozmów, w których wojna, śmierć, krzywda, odpowiedzialność i pamięć wciąż potrafią uruchomić ogromne pokłady gniewu, bólu i lęku – mówi.
W refleksji Klamut pojawia się pytanie o możliwość zakończenia żałoby przy jednoczesnym zachowaniu pamięci o tych, którzy odeszli. Artystka dostrzega w tym szansę na zmianę sposobu przeżywania odziedziczonego cierpienia.
Istotną rolę w przedstawieniu odgrywa muzyka. Kamila Klamut sięga do polskich korzeni muzycznych, traktując pieśń jako formę przywoływania pamięci i doświadczenia wspólnotowego.
Takie podejście pozostaje bliskie wieloletnim poszukiwaniom Teatru ZAR, którego działalność od początku związana była z badaniem tradycyjnych form śpiewu i ich możliwości w teatrze. Głos stanowi w tej praktyce podstawowe narzędzie ekspresji, pozwalające przekazywać emocje i doświadczenia trudne do wyrażenia słowami.
W „Niedokończonej łzie” pieśń towarzyszy osobistej refleksji nad historią, pamięcią i stratą. Powrót do rodzimej tradycji muzycznej ma szczególne znaczenie w twórczości artystki, która przez wiele lat poznawała tradycje wokalne różnych kultur.
Kamila Klamut należy do grona artystów od lat związanych z wrocławskim środowiskiem teatru poszukującego. Jej współpraca z Ośrodkiem Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych rozpoczęła się w połowie lat dziewięćdziesiątych.
W 1996 roku, na zaproszenie Grzegorza Brala i Anny Zubrzyckiej, uczestniczyła w pracach nad powołaniem Teatru Pieśń Kozła. Wystąpiła w pierwszym przedstawieniu zespołu „Pieśń Kozła – Dytyramb”, którego premiera odbyła się w 1997 roku.
Od 1999 roku współpracuje z Jarosławem Fretem. Wspólnie uczestniczyli w wyprawach badawczych poświęconych poszukiwaniu najstarszych zachowanych form muzycznych. Klamut jest współinicjatorką i współtwórczynią Teatru ZAR, jednego z najbardziej rozpoznawalnych polskich zespołów teatru poszukującego.
Występowała we wszystkich częściach tryptyku „Ewangelie dzieciństwa”: „Ewangeliach dzieciństwa”, „Cesarskim cięciu” i „Anhellim”. Przedstawienia prezentowano na międzynarodowych scenach i festiwalach, między innymi w Londynie, Paryżu, Florencji, Los Angeles, Chicago, Kairze, Seulu i New Delhi.
W 2012 roku „Cesarskie cięcie. Próby o samobójstwie” zdobyło podczas festiwalu Fringe w Edynburgu nagrodę Total Theatre w kategorii teatru fizycznego oraz Herald Angel. Klamut występowała również w przedstawieniach Teatru ZAR „Armine, Sister” i „Back to Beckett”.
Ważne miejsce w jej dorobku zajmuje autorski spektakl „Camille”, przygotowany wspólnie z ukraińską artystką Marianą Sadovską. Przedstawienie, którego premiera odbyła się w lutym 2014 roku, inspirowane było życiem i twórczością francuskiej rzeźbiarki Camille Claudel. Angielskojęzyczna wersja spektaklu, zaprezentowana w 2016 roku podczas festiwalu Fringe w Edynburgu, otrzymała nagrodę Lustrum.
Artystka współpracowała także ze Studiem Matejka, występując w spektaklu „Harmonia Przeciwstawień. Polska” w reżyserii Mateja Matejki. Była związana z programem badawczym BodyConstitution realizowanym przez Instytut Grotowskiego.
W latach 2022–2025 uczestniczyła w międzynarodowym projekcie „Life in this House is Over”, zainicjowanym i wyreżyserowanym przez Samanthę Shay. Przedsięwzięcie łączyło doświadczenia artystów związanych z teatrem tańca Piny Bausch w Wuppertalu oraz Teatrem ZAR.
W „Niedokończonej łzie” Kamila Klamut odpowiada za scenariusz, reżyserię, scenografię oraz wykonanie. Kostiumy przygotowała Bajka Mourier, za współpracę muzyczną odpowiada Ditte Berkeley, a prowadzeniem świateł i projekcji zajmuje się Maciej Mądry.
Premierowe pokazy odbędą się 23 i 24 października 2026 roku o godz. 19.00 w Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego we Wrocławiu.
Przedstawienie trwa 57 minut i przeznaczone jest dla widzów od 14. roku życia. Organizatorzy informują o obecności dymu i zapachu palonego kadzidła oraz treściach związanych z tematyką wojenną.
Bilety kosztują 40 zł (normalny), 30 zł (ulgowy) oraz 20 zł dla uczestników programu Nasz Wrocław.
