Informację o jego śmierci przekazały Instytut Grotowskiego oraz Teatr Kalambur.
fot. Fot. Tobiasz Papuczys / Instytut Grotowskiego. Stanisław Krotoski podczas spotkania z Józefem Kelerą poświęconego drugiemu tomowi „Krótkiej historii teatru w Europie”, 11 października 2023 roku.
Zmarł Stanisław Krotoski, aktor, wieloletni dyrektor Teatru Kalambur, współorganizator Międzynarodowych Spotkań Teatru Otwartego oraz dyrektor naczelny Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Przez ponad cztery dekady uczestniczył w życiu teatralnym miasta, współpracując z artystami, organizując wydarzenia i kierując instytucjami, które zajmują ważne miejsce w historii polskiego teatru. Informację o jego śmierci przekazały Instytut Grotowskiego oraz Teatr Kalambur.
Stanisław Krotoski należał do pokolenia ludzi teatru, którzy swoją działalność rozpoczynali w środowisku studenckim lat sześćdziesiątych, a później współtworzyli instytucjonalne zaplecze polskiej kultury. Jego zawodowa biografia obejmowała pracę aktorską, organizację międzynarodowych festiwali, zarządzanie teatrem repertuarowym, administrację kulturalną oraz wieloletnią działalność na rzecz zachowania i upowszechniania dorobku Jerzego Grotowskiego.
Do Studenckiego Teatru Kalambur dołączył w 1962 roku jako student prawa Uniwersytetu Wrocławskiego. Związał się z zespołem kierowanym przez Bogusława Litwińca, który w kolejnych latach stał się jednym z najważniejszych ośrodków polskiego teatru studenckiego i alternatywnego.
Kalambur zajmował wówczas szczególne miejsce na teatralnej mapie Wrocławia. Tworzyli go młodzi ludzie poszukujący własnego języka scenicznego, zainteresowani współczesną literaturą, poezją i przemianami zachodzącymi w teatrze. Zespół rozwijał działalność artystyczną, a zarazem stawał się środowiskiem skupiającym kolejne pokolenia twórców i animatorów kultury.
Krotoski występował w przedstawieniach „Kurt”, „Don Kichot”, „Dalszy ciąg nastąpi”, „Mole”, „Pugaczow”, „Chmury”, „Futurystykon”, „Dobrodziej Złodziei”, „W rytmie słońca”, „Chajer” i „Amatorzy”. Wielokrotnie wybierano go również do Rady Teatru, co świadczyło o jego zaangażowaniu w organizacyjne życie zespołu.
W Kalamburze spędził dziesięć lat. Zakończył regularną działalność aktorską w 1972 roku, ale z teatrem i środowiskiem Bogusława Litwińca pozostawał związany przez następne dwie dekady.
Po odejściu z zespołu Krotoski został zastępcą dyrektora Teatru Polskiego we Wrocławiu, a następnie objął stanowisko dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego. Doświadczenie zdobyte w teatrze studenckim łączył odtąd z pracą organizacyjną i administracyjną.
Powracał również do Kalambura, współpracując z Bogusławem Litwińcem przy organizacji Międzynarodowych Spotkań Teatru Otwartego. Pełnił funkcję pełnomocnika Litwińca, uczestnicząc w przygotowywaniu wydarzenia, które odegrało znaczącą rolę w rozwoju kontaktów polskiego środowiska teatralnego z zagranicznymi zespołami eksperymentalnymi.
Międzynarodowe Spotkania Teatru Otwartego należały do najważniejszych przedsięwzięć organizowanych przez środowisko Kalambura. W czasach ograniczonych możliwości kontaktu z zagranicą festiwal umożliwiał polskim widzom i artystom poznawanie odmiennych praktyk teatralnych, estetyk i metod pracy. Wrocław stawał się dzięki niemu miejscem spotkań twórców zainteresowanych poszukiwaniami wykraczającymi poza tradycyjny teatr repertuarowy.
W latach osiemdziesiątych Krotoski ponownie związał się z Kalamburem jako jego dyrektor naczelny. Był to kolejny etap jego współpracy z zespołem, w którym rozpoczynał działalność artystyczną.
Ostatecznie zakończył pracę w Kalamburze w 1991 roku, kiedy powierzono mu kierowanie Ośrodkiem Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych.
W biografii Stanisława Krotoskiego szczególne znaczenie ma jego udział w działaniach na rzecz zachowania dziedzictwa Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego. Historia ta rozpoczęła się jeszcze przed utworzeniem Ośrodka Grotowskiego.
Po rozwiązaniu Teatru Laboratorium w 1984 roku przyszłość jego dawnej siedziby oraz zgromadzonego przez lata archiwum pozostawała niepewna. W pomieszczeniach przy Rynku działało później Drugie Studio Wrocławskie, jednak los historycznej dokumentacji i samego miejsca wymagał rozstrzygnięcia.
Wspominał o tym Zbigniew Osiński, historyk teatru, badacz twórczości Grotowskiego i pierwszy dyrektor powołanego później Ośrodka.
W tekście „A było to tak… Krótka historia powstania Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych (1984–1990)” Osiński opisał spotkanie zorganizowane 28 czerwca przez Stanisława Krotoskiego, pełniącego wówczas funkcję dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego.
Krotoski zaprosił do dawnej siedziby Teatru Laboratorium Tadeusza Burzyńskiego, Józefa Kelerę i Zbigniewa Osińskiego. Chodziło o podjęcie decyzji dotyczącej przyszłości archiwum.
Uczestnicy spotkania zobaczyli niemal 150 teczek zawierających dokumentację działalności zespołu Grotowskiego. Znajdowały się w nich pisma, korespondencja, dokumenty organizacyjne, materiały dotyczące warsztatów, stażystów i gości, a także świadectwa kolejnych etapów poszukiwań artystycznych Teatru Laboratorium.
Rozważano wówczas przekazanie części zbiorów do różnych instytucji archiwalnych. Istniało również ryzyko rozproszenia dokumentacji.
Jak wspominał Osiński, uczestnicy spotkania zgodzili się, że archiwum powinno zostać zachowane w całości, w miejscu historycznie związanym z działalnością Grotowskiego. Za radą Stanisława Krotoskiego postanowiono przygotować specjalny memoriał w tej sprawie. Jego opracowaniem zajął się Osiński.
Był to jeden z ważnych momentów w procesie, który doprowadził do powstania instytucji zajmującej się ochroną i badaniem spuścizny Teatru Laboratorium.
Ten epizod pokazuje, że Krotoski uczestniczył w działaniach na rzecz zachowania dorobku Grotowskiego jeszcze jako urzędnik odpowiedzialny za kulturę we Wrocławiu. Kilka lat później sam stanął na czele instytucji, której powstanie poprzedzały tamte rozmowy i decyzje.
Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych rozpoczął działalność 1 stycznia 1990 roku. Jego pierwszym dyrektorem został Zbigniew Osiński, jeden z najwybitniejszych polskich badaczy teatru, od lat zajmujący się twórczością Jerzego Grotowskiego.
1 czerwca 1991 roku stanowisko dyrektora naczelnego objął Stanisław Krotoski. Zbigniew Osiński pozostał dyrektorem artystycznym i naukowym. Ten podział obowiązków utrzymywał się przez kolejne lata, a współpraca obu dyrektorów miała istotne znaczenie dla funkcjonowania instytucji.
Krotoski kierował Ośrodkiem do 31 stycznia 2004 roku, a więc przez blisko trzynaście lat.
Był to okres rozwijania działalności dokumentacyjnej, naukowej, wydawniczej i artystycznej. Ośrodek zajmował się gromadzeniem oraz opracowywaniem materiałów dotyczących Teatru Laboratorium, organizował konferencje, seminaria, spotkania z artystami i badaczami, a także warsztaty poświęcone różnym tradycjom teatralnym.
W jego działalności uczestniczyli dawni współpracownicy Jerzego Grotowskiego, między innymi Rena Mirecka i Zygmunt Molik. Organizowano również spotkania i zajęcia z artystami reprezentującymi odmienne doświadczenia sceniczne, w tym z twórcami zagranicznymi.
Ośrodek stał się ważnym miejscem wymiany doświadczeń pomiędzy praktykami teatru a środowiskiem naukowym. Dokumentowanie historii Teatru Laboratorium łączono z prezentacją współczesnych poszukiwań artystycznych.
W latach 1991–2005 Ośrodek był także wydawcą „Notatnika Teatralnego”, jednego z najważniejszych polskich czasopism poświęconych teatrowi. Znaczna część tego okresu przypadała na dyrekcję Stanisława Krotoskiego.
Warto przypomnieć, że początkom działalności Ośrodka towarzyszyły dyskusje dotyczące jego przyszłego charakteru. Pojawiały się obawy, że miejsce po Teatrze Laboratorium stanie się przede wszystkim instytucją muzealną, skoncentrowaną na przeszłości.
Tymczasem rozwijany przez Zbigniewa Osińskiego program artystyczny i naukowy, realizowany w instytucji kierowanej przez Krotoskiego, obejmował zarówno badania historyczne, jak i spotkania z żywą praktyką teatralną.
Działalność Ośrodka zyskała uznanie środowiska teatralnego. Już w 1992 roku krytyk Tadeusz Burzyński zwracał uwagę na jego bogaty program oraz znaczenie dla życia kulturalnego Wrocławia.
Krotoski pozostawał dyrektorem naczelnym przez większość pierwszego okresu działalności placówki. Po jego odejściu funkcję tę objął Jarosław Fret. W grudniu 2006 roku Ośrodek został przekształcony w Instytut im. Jerzego Grotowskiego.
Zawodowa droga Stanisława Krotoskiego łączyła dwa ważne rozdziały historii powojennego teatru we Wrocławiu. Pierwszy związany był z Kalamburem, Bogusławem Litwińcem i ruchem teatrów studenckich. Drugi obejmował działalność na rzecz zachowania dorobku Jerzego Grotowskiego oraz rozwijania instytucji, która kontynuowała tradycję poszukiwań Teatru Laboratorium.
W obu środowiskach pełnił funkcje wymagające umiejętności organizacyjnych, znajomości realiów funkcjonowania instytucji kultury oraz współpracy z artystami reprezentującymi różne pokolenia i doświadczenia.
Pozostawał obecny w życiu teatralnym także po zakończeniu pracy dyrektorskiej. W styczniu 2007 roku uczestniczył w spotkaniu z Ludwikiem Flaszenem zorganizowanym z okazji inauguracji działalności Instytutu im. Jerzego Grotowskiego.
Jednym z późniejszych udokumentowanych wydarzeń z jego udziałem było spotkanie z Józefem Kelerą, poświęcone drugiemu tomowi „Krótkiej historii teatru w Europie”, które odbyło się 11 października 2023 roku.
Po śmierci Stanisława Krotoskiego wspomnienie opublikowali również jego dawni współpracownicy z Teatru Kalambur. Przypomnieli początki jego działalności aktorskiej, spektakle, w których występował, oraz kolejne powroty do zespołu.
„Smutna wiadomość dotarła do Kalamburowców. Zmarł Stanisław Krotoski” – napisali przedstawiciele teatru.
Pożegnanie zakończyli słowami:
„Rodzinie składamy wyrazy głębokiego współczucia.
Przyjaciele z Kalambura”.
Stanisław Krotoski pozostawił po sobie wieloletni dorobek organizacyjny i instytucjonalny. Jego nazwisko pozostanie związane z historią Studenckiego Teatru Kalambur, Międzynarodowych Spotkań Teatru Otwartego oraz Ośrodka Grotowskiego, którym kierował przez blisko trzynaście lat.
