1354 plakatów z całego świata. Znamy laureatów jubileuszowego Biennale Plakatu Teatralnego w Rzeszowie

Do jubileuszowej edycji konkursu zgłoszono 1354 prace, spośród których wybrano 100 plakatów. Międzynarodowe jury przyznało trzy nagrody główne oraz pięć wyróżnień honorowych. Laureatów ogłoszono 16 października podczas inauguracji 64. Rzeszowskich Spotkań Teatralnych – 05. Festiwalu Arcydzieł. Portal Teatr dla Wszystkich jest patronem medialnym tegorocznego festiwalu.

Rzeszowskie Biennale Plakatu Teatralnego od lat pozostaje jednym z ważnych wydarzeń poświęconych sztuce projektowania graficznego. Organizowany przez Teatr im. Wandy Siemaszkowej konkurs przyciąga artystów z różnych krajów, prezentujących odmienne tradycje plastyczne i sposoby interpretowania literatury dramatycznej. Tegoroczna, dwudziesta edycja przyniosła rekordowe zainteresowanie. Do organizatorów wpłynęły 1354 prace, a po przeprowadzeniu wstępnej selekcji do wystawy pokonkursowej zakwalifikowano 100 plakatów. Spośród nich 87 dostarczono w formie fizycznej, co umożliwiło jurorom bezpośrednią ocenę podczas obrad.

Wernisaż wystawy oraz ogłoszenie werdyktu odbyły się 16 października w foyer Teatru im. Wandy Siemaszkowej. Wydarzenie towarzyszyło inauguracji 05. Festiwalu Arcydzieł, który w tym roku odbywa się od 16 do 25 października. Połączenie obu przedsięwzięć pozwoliło publiczności festiwalowej zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami projektantów plakatu teatralnego, a jednocześnie przypomniało o wieloletnich związkach grafiki użytkowej z działalnością scen dramatycznych.

Marcin Markowski nagrodzony za „Króla Ubu”

Pierwszą nagrodę jubileuszowego Biennale otrzymał polski grafik Marcin Markowski, autor plakatu do „Króla Ubu” Alfreda Jarry’ego. Międzynarodowe jury doceniło jego pracę „za metaforę ukazującą zły stan świata, dyskretną typografię oraz oszczędne stosowanie koloru”.

Nagrodzona kompozycja przedstawia zdeformowaną głowę osadzoną na sylwetce przypominającej postać wojskowego dygnitarza. Twarz bohatera została zbudowana z nawarstwiających się, organicznych form, przywodzących na myśl biologiczne narośla i rozpadającą się materię. Wojskowe dystynkcje, odznaczenia oraz ciemny mundur kontrastują z groteskową fizjonomią postaci, której indywidualne rysy niemal całkowicie zanikają.

Markowski wykorzystuje język wizualny bliski dramaturgii Jarry’ego. Tytułowy Ubu, jeden z najbardziej odrażających bohaterów nowoczesnego teatru, od ponad stu lat pozostaje symbolem brutalności, zachłanności i absurdu władzy. Jego groteskowa natura pozwala kolejnym pokoleniom artystów odnajdywać w dramacie odniesienia do współczesnej rzeczywistości politycznej i społecznej.

Na plakacie szczególnie interesujący jest sposób przedstawienia twarzy. Jej deformacja sugeruje moralny rozkład postaci, podczas gdy wojskowe oznaki władzy pozostają wyraźnie rozpoznawalne. Powstaje wizerunek groteskowego przywódcy, którego fizjonomia została podporządkowana wyobrażeniu przemocy i degeneracji. Całość utrzymana jest w ograniczonej kolorystyce, z dominacją czerni, bieli i szarości, przełamanych niewielkim akcentem intensywnej zieleni. Typografia pozostaje dyskretna, pozwalając odbiorcy skoncentrować uwagę na centralnym obrazie.

Pierwsza nagroda dla Markowskiego potwierdza znaczenie metafory w projektowaniu plakatu teatralnego. Artysta wykorzystał rozpoznawalną postać literacką do stworzenia obrazu, który zachowuje aktualność również poza kontekstem konkretnego przedstawienia.

Typografia przyniosła kolejne nagrody

Drugą nagrodę otrzymał Mikhail Lychkovsky z Białorusi. Jury wyróżniło jego pracę „za oszczędny w kolorze meta-plakat z użyciem ciekawego zabiegu typograficznego”. W uzasadnieniu zwrócono więc uwagę na rozwiązanie formalne, w którym litera i jej graficzne opracowanie odgrywają zasadniczą rolę.

Typografia od dawna stanowi jeden z najważniejszych środków wyrazu plakatu teatralnego. Odpowiednio wykorzystana może budować napięcie, sugerować charakter przedstawienia, a nawet przejmować funkcję tradycyjnej ilustracji. W pracach opartych na eksperymencie typograficznym znaczenie zyskują proporcje liter, ich rozmieszczenie, rytm oraz relacje między tekstem a pustą przestrzenią.

Trzecia nagroda przypadła Peterowi Javorikowi, reprezentującemu Polskę. Jury doceniło jego plakat „za niekonwencjonalne podejście do przedstawienia twarzy w 5 literach oraz oszczędny kolorystycznie plakat”.

Oba wyróżnienia wskazują na zainteresowanie jurorów projektami wykorzystującymi ograniczone środki graficzne. W przypadku Javorika szczególnie interesujący okazał się pomysł przedstawienia ludzkiej twarzy za pomocą pięciu liter, a więc stworzenia wizerunku poprzez przekształcenie znaków typograficznych.

Tego rodzaju rozwiązania mają długą tradycję w historii plakatu artystycznego. Litera bywała w nim traktowana jako element konstrukcyjny obrazu, a projektanci wielokrotnie wykorzystywali jej kształt do budowania metafor i wizualnych skojarzeń. Współczesne eksperymenty typograficzne rozwijają te doświadczenia, korzystając zarówno z tradycyjnych technik projektowania, jak i narzędzi cyfrowych.

Pięć wyróżnień honorowych

Międzynarodowe jury przyznało również pięć wyróżnień honorowych. Wśród nagrodzonych znaleźli się artyści z Polski, Białorusi i Chin, reprezentujący różne tradycje projektowania graficznego.

Xuwei Zhang z Chin został wyróżniony za nawiązanie do chińskich tradycji. Artysta był już doceniany podczas poprzedniej edycji rzeszowskiego Biennale, co potwierdza jego stałą obecność w międzynarodowym środowisku projektantów plakatu.

Jouri Toreev z Białorusi otrzymał wyróżnienie „za moc, czystość oraz oszczędność przekazu”. W uzasadnieniu ponownie pojawia się kryterium dyscypliny formalnej, które odegrało istotną rolę przy ocenie tegorocznych prac.

Mirosław Adamczyk z Polski został nagrodzony za dowcip. Humor, ironia i gra znaczeń od dziesięcioleci należą do charakterystycznych środków wyrazu plakatu teatralnego. Pozwalają artystom komentować dramaty i przedstawienia za pomocą zaskakujących skojarzeń, często odwołujących się do absurdu i groteski.

Peng Zuo Biao z Chin otrzymał wyróżnienie za poetykę swojej pracy, natomiast Wei Liu, również reprezentujący Chiny, został doceniony za nawiązanie do chińskiej typografii.

Obecność trzech chińskich projektantów wśród wyróżnionych zwraca uwagę na międzynarodowy charakter konkursu. Chińska tradycja kaligraficzna i wielowiekowe doświadczenia związane z kompozycją znaku pisma pozostają ważnym źródłem inspiracji dla współczesnych grafików. Ich prace pozwalają europejskiej publiczności zetknąć się z odmiennymi sposobami myślenia o relacji między tekstem a obrazem.

Tegoroczny werdykt pokazuje również różnorodność kryteriów artystycznych przyjętych przez jury. Wśród nagrodzonych znalazły się prace docenione za metaforę, eksperyment typograficzny, humor, poetykę oraz nawiązania do tradycji plastycznych.

1354 zgłoszenia i międzynarodowe jury

Prace oceniał sześcioosobowy zespół złożony z artystów i specjalistów zajmujących się projektowaniem graficznym. W jury jubileuszowej edycji zasiedli Stephan Bundi ze Szwajcarii, Krzysztof Ducki reprezentujący Węgry, Karel Mišek z Czech, Stanislav Stankoci ze Słowacji, Alain Le Quernec z Francji oraz Krzysztof Motyka z Polski.

Międzynarodowy skład jury pozwolił zestawić doświadczenia projektantów związanych z różnymi środowiskami artystycznymi. Poszczególni jurorzy reprezentują kraje, w których plakat pozostaje ważną dziedziną sztuki użytkowej i autorskiej twórczości graficznej.

Skala tegorocznego konkursu była wyjątkowa. Według oficjalnego komunikatu Teatru im. Wandy Siemaszkowej zgłoszono 1354 prace. Po przeprowadzeniu wstępnej selekcji do wystawy zakwalifikowano 100 plakatów, z których 87 zostało dostarczonych organizatorom w formie fizycznej.

Oznacza to, że do finałowej prezentacji wybrano około 7,4 procent wszystkich zgłoszonych projektów. Tak duża selekcja pokazuje skalę zainteresowania konkursem, a jednocześnie pozwala ocenić znaczenie samej kwalifikacji do wystawy.

Dla porównania, podczas dziewiętnastej edycji Biennale w 2024 roku zgłoszono 549 prac. Tegoroczna liczba zgłoszeń jest więc ponad dwukrotnie większa. Wzrost zainteresowania konkursem może świadczyć o jego rosnącej rozpoznawalności wśród projektantów, choć pełna ocena tego zjawiska wymagałaby również analizy liczby uczestniczących krajów i artystów.

Dwadzieścia edycji rzeszowskiego Biennale

Międzynarodowe Biennale Plakatu Teatralnego w Rzeszowie należy do najstarszych polskich konkursów poświęconych tej dziedzinie twórczości. Jego historia wiąże się z okresem, w którym polski plakat zdobywał międzynarodowe uznanie, a projektanci związani z teatrem wypracowali charakterystyczny język graficzny oparty na metaforze, skrócie myślowym i indywidualnej interpretacji tekstu.

Polska szkoła plakatu, której najwybitniejszymi przedstawicielami byli między innymi Henryk Tomaszewski, Jan Lenica, Roman Cieślewicz, Franciszek Starowieyski i Waldemar Świerzy, odegrała istotną rolę w kształtowaniu współczesnego myślenia o plakacie jako samodzielnym dziele sztuki.

W ich pracach funkcja informacyjna współistniała z indywidualną wypowiedzią artystyczną. Plakat teatralny mógł komentować dramat, interpretować jego bohaterów, budować atmosferę przedstawienia lub proponować odbiorcy własne odczytanie tekstu.

Ważną rolę odgrywała również współpraca projektantów z teatrami. W wielu przypadkach powstawały wieloletnie relacje między instytucjami a artystami, których rozpoznawalny styl współtworzył wizualną tożsamość scen.

Rzeszowskie Biennale kontynuuje tradycję prezentowania plakatu teatralnego w kontekście międzynarodowym. Kolejne edycje umożliwiają porównywanie prac powstających w różnych krajach, a także obserwowanie przemian zachodzących w sposobie komunikowania treści teatralnych.

Jubileusz dwudziestej edycji jest okazją do zastanowienia się nad przyszłością tej dziedziny. Zmieniają się technologie, sposoby dystrybucji i oczekiwania instytucji kultury. Coraz większą rolę odgrywają projekty przygotowywane z myślą o mediach społecznościowych, kampaniach internetowych i cyfrowych nośnikach reklamy.

Współczesny plakat teatralny funkcjonuje w zupełnie innych warunkach niż kilkadziesiąt lat temu. Jego tradycyjna obecność na ulicach miast została w dużym stopniu ograniczona przez reklamę komercyjną, a promocja spektakli coraz częściej odbywa się w internecie. Projektanci muszą więc uwzględniać różne sposoby odbioru swoich prac, od dużego formatu eksponowanego w przestrzeni publicznej po niewielką grafikę wyświetlaną na ekranie telefonu.

Konkurs bez sztucznej inteligencji

Jednym z istotnych zapisów regulaminu jubileuszowej edycji był zakaz zgłaszania prac wygenerowanych lub współtworzonych przy użyciu narzędzi sztucznej inteligencji.

Organizatorzy zaznaczyli, że uczestnicy muszą przedstawić oryginalne projekty, do których posiadają prawa autorskie. Wykluczono również wykorzystanie AI jako narzędzia współtworzącego zgłaszaną pracę.

Decyzja ta nabiera szczególnego znaczenia w kontekście dyskusji o przyszłości zawodów artystycznych i projektowych. Rozwój narzędzi generatywnych zmienia sposób przygotowywania materiałów graficznych, a instytucje kultury coraz częściej stają przed pytaniem o granice wykorzystania nowych technologii.

W przypadku konkursu, którego podstawowym celem jest ocena indywidualnej twórczości projektantów, kwestia autorstwa ma szczególne znaczenie. Jury ocenia bowiem umiejętność formułowania oryginalnych koncepcji, posługiwania się językiem wizualnym oraz budowania znaczeń za pomocą określonych środków plastycznych.

Regulamin rzeszowskiego Biennale jednoznacznie określał zasady uczestnictwa, pozostawiając konkurs w obszarze twórczości autorskiej.

Warto również podkreślić, że udział w wydarzeniu był bezpłatny. Konkurs otwarto dla zawodowych projektantów, studentów oraz teatrów i innych instytucji artystycznych. Przyjmowano plakaty związane z teatrem, operą i wydarzeniami performatywnymi, powstałe w latach 2024–2026.

Biennale w programie Festiwalu Arcydzieł

Tegoroczne rozstrzygnięcie konkursu zostało połączone z inauguracją 64. Rzeszowskich Spotkań Teatralnych – 05. Festiwalu Arcydzieł. Wernisaż wystawy odbył się 16 października w foyer Teatru im. Wandy Siemaszkowej, a następnie publiczność uczestniczyła w pierwszym przedstawieniu festiwalowym.

Festiwal Arcydzieł, którego dyrektorem artystycznym jest Jan Nowara, odbywa się w tym roku od 16 do 25 października. Program obejmuje siedem spektakli konkursowych przygotowanych przez teatry z różnych miast Polski.

Wśród prezentowanych przedstawień znalazły się między innymi „Księżniczka na opak wywrócona” w reżyserii Pawła Aignera z Teatru im. Wilama Horzycy w Toruniu, „Hamlet” w reżyserii Jana M. Kamińskiego z Teatru im. Aleksandra Fredry w Gnieźnie, „Dziedzictwo” w reżyserii Roberta Talarczyka z Teatru Żydowskiego w Warszawie, „Betlejem polskie” w reżyserii Rafała Szumskiego z Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie, „Dżuma” Alberta Camusa w reżyserii Wojciecha Kościelniaka z Teatru Kameralnego w Bydgoszczy oraz „Iwona, księżniczka Burgunda” w reżyserii Leny Frankiewicz z Teatru Polskiego w Bielsku-Białej.

Gospodarze festiwalu prezentują również „Fausta” Johanna Wolfganga Goethego w reżyserii Jana Nowary.

Przedstawienia konkursowe ocenia jury, w którego skład wchodzą Juliusz Chrząstowski, Monika Frajczyk, Piotr Kruszczyński, Wojciech Majcherek i Krzysztof Pleśniarowicz. Najlepszy spektakl otrzyma statuetkę Wandy 2026.

Festiwalowi towarzyszą także czytania performatywne przygotowane w ramach Sceny Nowej Dramaturgii, koncerty oraz spotkania z twórcami.

Teatr dla Wszystkich jest patronem medialnym 05. Festiwalu Arcydzieł, w ramach którego odbywa się jubileuszowa edycja Międzynarodowego Biennale Plakatu Teatralnego.

Plakat teatralny we współczesnym teatrze

Rozstrzygnięcie dwudziestej edycji Biennale skłania również do refleksji nad miejscem plakatu we współczesnym teatrze.

Przez wiele dziesięcioleci plakat był jednym z podstawowych narzędzi komunikacji między sceną a publicznością. Obecny na ulicach, w witrynach i gablotach teatralnych, zapowiadał premiery, a jednocześnie pozwalał artystom na tworzenie samodzielnych interpretacji przedstawień.

Dziś jego funkcja uległa zmianie. Teatry coraz częściej wykorzystują rozbudowane identyfikacje wizualne, fotografie aktorów, materiały filmowe i grafiki przygotowywane specjalnie do publikacji internetowych. W wielu instytucjach plakat autorski ustępuje miejsca rozwiązaniom podporządkowanym strategiom promocyjnym.

Mimo tych przemian zainteresowanie plakatem jako dziedziną sztuki pozostaje duże. Konkursy takie jak rzeszowskie Biennale pokazują, że projektanci nadal traktują go jako przestrzeń indywidualnych poszukiwań.

Tegoroczne nagrody wskazują na znaczenie metafory, typografii, groteski i oszczędności formalnej. Są to środki od dawna obecne w tradycji plakatu teatralnego, choć współcześni twórcy wykorzystują je w odmiennych kontekstach estetycznych i kulturowych.

Szczególnie interesująca wydaje się obecność projektantów reprezentujących różne części świata. Wspólna tematyka teatralna pozwala obserwować, jak odmienne tradycje wizualne wpływają na interpretację dramatów i przedstawień.

W przypadku nagrodzonego „Króla Ubu” Marcina Markowskiego istotna okazuje się aktualność groteskowej wizji władzy stworzonej przez Alfreda Jarry’ego. Plakat odwołuje się do uniwersalnych mechanizmów przemocy i moralnej degeneracji, wykorzystując obraz zdeformowanego człowieka jako metaforę rzeczywistości społecznej.

Z kolei nagrody przyznane za eksperymenty typograficzne potwierdzają, że współczesny plakat może budować znaczenia za pomocą samej litery, jej układu i relacji z przestrzenią kompozycji.

Rzeszów ważnym ośrodkiem grafiki teatralnej

Dwudziesta edycja Międzynarodowego Biennale Plakatu Teatralnego potwierdza znaczenie Rzeszowa jako jednego z ośrodków prezentujących współczesną grafikę teatralną. Ponad 1300 zgłoszonych prac, międzynarodowe jury i obecność artystów z różnych krajów pokazują, że konkurs zachował zdolność przyciągania twórców mimo przemian zachodzących w komunikacji wizualnej.

Ważna pozostaje również jego instytucjonalna ciągłość. Teatr im. Wandy Siemaszkowej, organizując kolejne edycje Biennale, podtrzymuje tradycję, która łączy działalność teatralną z promocją sztuk plastycznych.

Jubileuszowa wystawa pozwala zobaczyć, jak różnorodny może być współczesny plakat teatralny i jak wiele możliwości interpretacyjnych pozostawia artystom literatura dramatyczna.

Tegoroczny zwycięzca, Marcin Markowski, zaproponował obraz szczególnie mocno związany z groteskową naturą „Króla Ubu”. Jego praca, nagrodzona za metaforyczne przedstawienie kondycji świata, przypomina o jednej z najważniejszych właściwości plakatu teatralnego: zdolności do syntetycznego komentowania rzeczywistości poprzez język sztuki.

Wystawa 20. Międzynarodowego Biennale Plakatu Teatralnego została otwarta 16 października 2026 roku w Teatrze im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie jako wydarzenie towarzyszące inauguracji 05. Festiwalu Arcydzieł – 64. Rzeszowskich Spotkań Teatralnych.