12 października osoby odbywające karę pozbawienia wolności w krakowskim areszcie śledczym wystąpiły przed publicznością Teatru KTO.
fot. Zdjęcia: mł. chor. Paulina Słowik i ppor. Łukasz Dobrzański / Areszt Śledczy w Krakowie
Przez wiele miesięcy przygotowywali przedstawienie, pracując nad rolami, ucząc się współpracy i odpowiedzialności za wspólne przedsięwzięcie. 12 października osoby odbywające karę pozbawienia wolności w krakowskim areszcie śledczym wystąpiły przed publicznością Teatru KTO. Spektakl „Robin Hood – jak łukiem omijać problemy?”, zrealizowany przez Stowarzyszenie Kobietostan, spotkał się z owacją na stojąco. Dla krakowskiej instytucji, która udostępniła swoją scenę, było to kolejne przedsięwzięcie związane z udostępnianiem teatru środowiskom mającym ograniczone możliwości uczestnictwa w kulturze.
Na co dzień przebywają w Oddziale Zewnętrznym w Krakowie-Nowej Hucie Aresztu Śledczego w Krakowie. Ich rzeczywistość wyznaczają regulamin jednostki penitencjarnej, określony porządek dnia i ograniczenia związane z odbywaniem kary. Przez kilka miesięcy uczestniczyli jednak w przedsięwzięciu, które wymagało od nich zupełnie innych umiejętności. Przygotowywali przedstawienie teatralne, uczyli się tekstu, pracowali nad postaciami i budowali relacje sceniczne.
12 października stanęli przed publicznością profesjonalnego teatru. Na scenie Teatru KTO w Krakowie dwukrotnie zaprezentowano spektakl „Robin Hood – jak łukiem omijać problemy?”, przygotowany w ramach projektu „Centrum Sztuki Osadzonych. Połączenia”, prowadzonego przez Stowarzyszenie Kobietostan.
Przedstawienie powstało podczas wielomiesięcznej pracy Aleksandry Konior i Weroniki Krówki z osobami osadzonymi. W przygotowaniach uczestniczyła również wychowawczyni penitencjarna Patrycja Kołodziej-Glanas.
Historia legendarnego bohatera, który występuje przeciw niesprawiedliwości i kwestionuje obowiązujący porządek, stała się dla uczestników okazją do rozmowy o wolności, odpowiedzialności, podejmowanych decyzjach i ich konsekwencjach. W przypadku osób odbywających karę pozbawienia wolności zagadnienia te nabierają szczególnego znaczenia.
Wcześniejsze prezentacje przedstawienia odbywały się na terenie jednostek penitencjarnych. Krakowski pokaz był pierwszą i jedyną dotychczasową prezentacją spektaklu na profesjonalnej scenie teatralnej.
Decyzja o zaproszeniu osadzonych do Teatru KTO wiąże się z szerszym pytaniem o społeczne zadania publicznych instytucji kultury. W Polsce działalność teatrów oceniana jest przede wszystkim przez repertuar, liczbę premier, frekwencję i osiągnięcia artystyczne. Tymczasem część ich pracy odbywa się poza regularnym obiegiem repertuarowym i obejmuje przedsięwzięcia edukacyjne, integracyjne oraz współpracę z organizacjami społecznymi.
Teatr KTO od lat rozwija działalność w tym kierunku. Instytucja kierowana przez Jerzego Zonia, znana przede wszystkim z widowisk plenerowych i międzynarodowej działalności artystycznej, realizuje również projekty angażujące mieszkańców Krakowa, środowiska twórcze oraz osoby mające utrudniony dostęp do kultury.
Udostępnienie sceny uczestnikom projektu Stowarzyszenia Kobietostan jest kolejnym przykładem takiego podejścia.
– Teatr KTO od zawsze jest miejscem otwartym na różnorodne projekty i idee, także te spoza głównego nurtu, którym niełatwo znaleźć przestrzeń do prezentacji i możliwość dotarcia do publiczności. Dlatego cieszę się, że mogliśmy wesprzeć tę inicjatywę i zostać jej partnerem. Jako instytucja kultury miasta Krakowa głęboko wierzymy, że teatr powinien być otwarty nie tylko na świat, ale przede wszystkim na drugiego człowieka – jego emocje, problemy i różnorodne doświadczenia. Sens działalności teatru musi wykraczać daleko poza rachunek ekonomiczny. Właśnie w takich przedsięwzięciach najpełniej ujawnia się to, co określamy mianem misyjności kultury – mówi Sebastian Godula, wicedyrektor Teatru KTO.
Wypowiedź Goduli zwraca uwagę na istotny aspekt funkcjonowania instytucji publicznej. Teatr dysponuje zapleczem technicznym, organizacyjnym i profesjonalną przestrzenią, których niezależne organizacje społeczne często nie posiadają. Współpraca pozwala im prezentować efekty swojej pracy szerszej publiczności, a instytucji daje możliwość realizowania przedsięwzięć wykraczających poza własną działalność repertuarową.
W przypadku „Robina Hooda” szczególnie ważna była sama możliwość wystąpienia na zawodowej scenie. Osoby, które przez wiele miesięcy pracowały nad przedstawieniem w warunkach penitencjarnych, mogły zaprezentować je publiczności spoza więzienia.
Historia Teatru KTO jest związana z działalnością poza tradycyjnymi przestrzeniami teatralnymi. Od ponad czterech dekad zespół Jerzego Zonia prezentuje swoje widowiska w Polsce i za granicą, wykorzystując przestrzenie miejskie i docierając do publiczności, która często nie uczestniczy w regularnym życiu teatralnym.
W ostatnich latach instytucja rozwija również działalność edukacyjną i społeczną.
Jednym z przykładów jest program „KTO?Senior!”, uruchomiony w sezonie 2022/2023. Krakowscy seniorzy uczestniczyli w regularnych warsztatach teatralnych, podczas których poznawali zasady pracy scenicznej, rozwijali własne pomysły i przygotowywali przedstawienia. Efektem były dwa spektakle zaprezentowane na profesjonalnej scenie.
Teatr realizuje także autorski cykl Jerzego Zonia „Dziecko – Dzieci – Dzieciństwo”, skierowany do rodzin z dziećmi. Obejmuje on działania artystyczne i edukacyjne, podczas których najmłodsi uczestnicy mogą rozwijać umiejętności twórcze, ruchowe i społeczne.
Ważne miejsce w działalności instytucji zajmują projekty międzynarodowe. W ramach przedsięwzięcia „ICEBREAKING”, realizowanego z partnerami z państw Grupy Wyszehradzkiej, podejmowano temat relacji między mieszkańcami Europy Środkowej a uchodźcami z Ukrainy. W sierpniu 2023 roku Teatr KTO organizował warsztaty integrujące polskich i ukraińskich uczestników.
Kolejnym obszarem jest program „Przestrzenie Sztuki – Taniec”, w którym krakowski teatr pełni funkcję operatora. Oprócz produkcji i prezentacji spektakli program obejmuje działania edukacyjne, społeczne i prozdrowotne, w tym przedsięwzięcia skierowane do seniorów oraz osób z chorobą Parkinsona.
Te przykłady pokazują, że współpraca ze Stowarzyszeniem Kobietostan znajduje oparcie w dotychczasowej praktyce instytucji. Teatr KTO udostępnia swoją przestrzeń różnym grupom uczestników, umożliwiając im aktywny udział w działaniach artystycznych.
Wybór opowieści o Robin Hoodzie daje szczególne możliwości pracy z osobami osadzonymi. Bohater znany z legend działa w imię własnego rozumienia sprawiedliwości, występuje przeciw ustanowionej władzy i podejmuje decyzje, których konsekwencje dotykają innych ludzi.
Historia ta pozwala rozmawiać o granicach wolności, społecznych normach, odpowiedzialności za własne postępowanie i relacjach z otoczeniem.
W pracy teatralnej z osobami pozbawionymi wolności równie istotne znaczenie ma proces przygotowywania przedstawienia. Uczestnicy muszą nauczyć się współdziałania, przestrzegania ustalonych zasad, reagowania na partnerów scenicznych i przyjmowania odpowiedzialności za powierzone im zadania.
Praca nad spektaklem wymaga systematyczności. Każda nieobecność, brak przygotowania czy trudność we współpracy wpływa na pozostałych członków zespołu. Wspólny cel sprawia, że uczestnicy uczą się rozwiązywać konflikty, komunikować własne potrzeby i uwzględniać potrzeby innych.
Istotna jest również możliwość publicznego zaprezentowania efektów wielomiesięcznej pracy.
Osoby odbywające karę pozbawienia wolności zazwyczaj funkcjonują w społecznej świadomości przede wszystkim poprzez fakt popełnienia przestępstwa i odbywania kary. Udział w przedstawieniu pozwala publiczności zobaczyć ich umiejętności, zaangażowanie i zdolność do wspólnego działania.
O znaczeniu takiego spotkania mówi Aleksandra Konior-Gapys, współtwórczyni przedsięwzięcia.
– Współpraca Teatru KTO ze Stowarzyszeniem Kobietostan pokazuje, że scena teatralna może stać się miejscem spotkania światów, które na co dzień rzadko mają okazję się przenikać. Dla osób osadzonych publiczna prezentacja spektaklu oznacza możliwość zaistnienia w innej roli niż ta, z którą są zazwyczaj utożsamiane. Dla widzów jest to z kolei szansa na spojrzenie poza społeczne etykiety i dostrzeżenie w wykonawcach przede wszystkim ludzi, którzy mają swoje emocje, możliwości twórcze i potrzebę wyrażania siebie – podkreśla.
Stowarzyszenie Kobietostan od kilku lat rozwija działalność artystyczną w jednostkach penitencjarnych. Organizacja wykorzystuje narzędzia teatralne do pracy z osobami osadzonymi, a jednocześnie buduje współpracę między środowiskiem artystycznym, wychowawcami penitencjarnymi i instytucjami kultury.
Jednym z najważniejszych przedsięwzięć stowarzyszenia jest „Centrum Sztuki Osadzonych. Połączenia”.
Projekt obejmuje zarówno przygotowywanie spektakli, jak i szkolenia dla osób, które chcą prowadzić działalność artystyczną w zakładach karnych.
W 2025 roku stowarzyszenie, we współpracy z Centralnym Zarządem Służby Więziennej, przeprowadziło szkolenie „Teatr jako narzędzie resocjalizacji”, przeznaczone dla wychowawców i wychowawczyń penitencjarnych z różnych jednostek w Polsce.
Równolegle odbywał się kurs „Teatr, który burzy mury”, skierowany do artystek i artystów zainteresowanych prowadzeniem działań teatralnych z osobami pozbawionymi wolności.
Takie przygotowanie ma duże znaczenie. Praca artystyczna w zakładzie karnym wymaga znajomości specyfiki tego środowiska, zasad bezpieczeństwa, ograniczeń organizacyjnych i odpowiedzialności związanej z kontaktem z osobami osadzonymi.
W 2026 roku projekt został rozwinięty o rezydencje artystyczne, podczas których zespoły złożone z artystów i wychowawców penitencjarnych przygotowują przedstawienia wspólnie z osobami odbywającymi karę.
Jednym z rezultatów tej działalności jest właśnie „Robin Hood – jak łukiem omijać problemy?”.
Przedsięwzięcie wpisuje się w szersze działania Stowarzyszenia Kobietostan zmierzające do stworzenia trwałej sieci współpracy między środowiskiem teatralnym a systemem penitencjarnym.
Organizacja przygotowuje również drugą edycję Festiwalu Sztuki Osadzonych „Połączenia”, zaplanowaną na 18–20 listopada 2026 roku w Krzywańcu. Festiwal ma umożliwić prezentację spektakli powstałych w jednostkach penitencjarnych, a także wymianę doświadczeń między artystami, wychowawcami i osobami zaangażowanymi w podobne działania.
Wykorzystywanie teatru w pracy penitencjarnej wiąże się z przekonaniem, że aktywność artystyczna może wspierać rozwijanie kompetencji społecznych i przygotowanie do funkcjonowania po zakończeniu odbywania kary.
Przygotowanie spektaklu wymaga od uczestników regularnej pracy, koncentracji, komunikacji i podporządkowania indywidualnych działań wspólnemu celowi. Daje również możliwość podejmowania decyzji twórczych i obserwowania ich rezultatów.
W warunkach więziennych, gdzie znaczna część codziennego życia podlega zewnętrznym regulacjom, doświadczenie samodzielności i odpowiedzialności za własne działania może mieć szczególną wartość.
Nie oznacza to oczywiście, że udział w przedstawieniu automatycznie prowadzi do trwałej zmiany postaw. Skuteczność podobnych przedsięwzięć zależy od wielu czynników, w tym czasu trwania projektu, zaangażowania uczestników oraz możliwości kontynuowania pracy po jego zakończeniu.
Warto jednak zwrócić uwagę na znaczenie samego procesu twórczego. Uczestnicy otrzymują konkretne zadania, uczą się współpracy i mają możliwość doświadczenia sukcesu osiągniętego dzięki własnemu wysiłkowi.
Ważna jest także reakcja publiczności.
Według organizatorów oba pokazy „Robina Hooda” w Teatrze KTO zakończyły się owacjami na stojąco. Dla wykonawców był to wyraz uznania dla pracy, którą wykonali podczas wielomiesięcznych przygotowań.
Publiczna prezentacja przedstawienia miała również znaczenie symboliczne. Osoby osadzone mogły uczestniczyć w wydarzeniu artystycznym na takich samych zasadach scenicznych jak inni wykonawcy, prezentując przygotowany spektakl przed widzami.
Współpraca Teatru KTO ze Stowarzyszeniem Kobietostan zwraca uwagę na możliwości, jakie posiadają publiczne instytucje kultury w zakresie wspierania inicjatyw społecznych.
Profesjonalna scena, wyposażenie techniczne, doświadczenie organizacyjne i kontakt z publicznością stanowią zasoby, z których mogą korzystać również podmioty działające poza instytucjonalnym obiegiem teatralnym.
W przypadku projektów realizowanych w zakładach karnych ma to szczególne znaczenie. Przedstawienia przygotowywane przez osoby osadzone często prezentowane są wyłącznie wewnątrz jednostek penitencjarnych. Ich dostępność dla szerszej publiczności pozostaje ograniczona.
Zaproszenie wykonawców do profesjonalnego teatru umożliwia pokazanie efektów pracy prowadzonej w więzieniu i włączenie jej w publiczną rozmowę o roli sztuki w procesach społecznych.
Dla Teatru KTO udział w przedsięwzięciu oznacza również rozwijanie współpracy z organizacją posiadającą doświadczenie w obszarze, którym instytucje repertuarowe zajmują się stosunkowo rzadko.
W tym kontekście istotna jest wypowiedź Sebastiana Goduli dotycząca ekonomicznego wymiaru działalności teatralnej. Publiczne instytucje kultury funkcjonują w określonych warunkach finansowych i muszą racjonalnie gospodarować powierzonymi środkami. Jednocześnie ich zadania statutowe obejmują upowszechnianie kultury i umożliwianie uczestnictwa w niej różnym grupom społecznym.
Przedsięwzięcia takie jak „Robin Hood” przypominają, że ocena działalności instytucji powinna uwzględniać również jakość realizowanych programów edukacyjnych, społecznych i partnerskich.
Znaczenie ma przy tym trwałość współpracy. Jednorazowa prezentacja może być ważnym doświadczeniem dla uczestników, natomiast długofalowe działania pozwalają rozwijać zdobyte umiejętności i budować kolejne możliwości uczestnictwa w kulturze.
Październikowe prezentacje „Robina Hooda” zakończyły się owacjami na stojąco. Publiczność nagrodziła osoby, które przez kilka miesięcy pracowały nad przedstawieniem w warunkach znacznie różniących się od tych, w jakich zwykle powstają spektakle teatralne.
Dla uczestników projektu był to finał wielomiesięcznej pracy i możliwość sprawdzenia się przed widzami. Dla Stowarzyszenia Kobietostan kolejny etap rozwijania działalności artystycznej w systemie penitencjarnym.
Teatr KTO, udostępniając scenę, umożliwił publiczną prezentację przedsięwzięcia, które bez wsparcia instytucjonalnego miałoby znacznie mniejsze możliwości dotarcia do odbiorców.
Pozostaje pytanie o dalszy rozwój podobnych inicjatyw i gotowość kolejnych instytucji do podejmowania współpracy z organizacjami działającymi w jednostkach penitencjarnych.
Doświadczenie krakowskiego przedstawienia pokazuje, że taka współpraca jest możliwa, a jej rezultaty mogą zainteresować publiczność profesjonalnego teatru.
„Robin Hood – jak łukiem omijać problemy?”
Spektakl przygotowany przez osoby osadzone w Oddziale Zewnętrznym w Krakowie-Nowej Hucie Aresztu Śledczego w Krakowie.
Realizacja artystyczna: Aleksandra Konior i Weronika Krówka.
Współpraca: Patrycja Kołodziej-Glanas.
Projekt: „Centrum Sztuki Osadzonych. Połączenia” Stowarzyszenia Kobietostan.
Partner prezentacji: Teatr KTO w Krakowie
Pokazy: 12 października 2026 roku.
