Znamy już wszystkie rozstrzygnięcia 35. Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Bez Granic”, który od 3 do 11 października odbywał się w Cieszynie i Czeskim Cieszynie.
fot. Darek Dudziak FOTOgrafia
Jury przyznało nagrody czterem przedstawieniom z Polski i Czech, doceniając zarówno teatr dla najmłodszych widzów, jak i spektakle podejmujące trudne tematy społeczne i historyczne. Wśród laureatów znaleźli się „Bieżeńcy 1915” warszawskiego BY Teatru, do których scenariusz napisał Roman Pawłowski. Nagrodę publiczności zdobył „Grandhotel pocitů” teatru Polárka z Brna. Tegoroczny werdykt zwraca uwagę na aktorstwo, umiejętność opowiadania historii oraz szczególną więź między sceną a widownią.
Jury 35. Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Bez Granic”, w składzie Dorota Buchwald (Polska), Karel Král (Czechy) i Miron Pukan (Słowacja), zdecydowało o przyznaniu dwóch nagród „Złamany Szlaban”, obu ex aequo.
Pierwszą nagrodę otrzymały dwa przedstawienia dla dzieci: „Bibuła w tapczanie” Miejskiego Teatru Miniatura z Gdańska oraz „Hloupý Honza není blbý” praskiego Divadla MáMe. Jurorzy docenili przede wszystkim umiejętność angażowania najmłodszych widzów, którzy podczas obu przedstawień żywo i spontanicznie uczestniczyli w wydarzeniach scenicznych.
Drugą nagrodę, również ex aequo, przyznano przedstawieniom „Bieżeńcy 1915” warszawskiego BY Teatru oraz „Perníkář” Studia G. z Ostrawy.
W uzasadnieniu jury podkreśliło niezwykłe umiejętności aktorskie wykonawców obu spektakli. Doceniono ich wrażliwość, kunszt oraz zdolność kreowania poruszających opowieści, które angażują publiczność i pozostają w pamięci widzów długo po zakończeniu przedstawienia.
Podczas ogłaszania werdyktu jurorzy wyrazili również szczególne uznanie dla Teatru Bajka w Czeskim Cieszynie. Instytucja ta od blisko 80 lat prowadzi działalność artystyczną, prezentując przedstawienia w dwóch językach i odgrywając ważną rolę w życiu kulturalnym polsko-czeskiego pogranicza.
Wśród tegorocznych laureatów szczególną uwagę zwraca przedstawienie „Bieżeńcy 1915”, przygotowane przez warszawski BY Teatr. Spektakl przypomina jedno z największych, a zarazem przez dziesięciolecia słabo obecnych w powszechnej świadomości doświadczeń przymusowej migracji ludności Europy Wschodniej.
Latem 1915 roku, podczas I wojny światowej, setki tysięcy mieszkańców zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego opuściły swoje domy w obliczu zbliżającego się frontu niemieckiego. Ewakuacja, prowadzona pod presją rosyjskich władz wojskowych, objęła przede wszystkim ludność prawosławną, w tym mieszkańców Podlasia. Wielu ludzi wyruszyło w drogę w pośpiechu, pozostawiając cały dobytek. Podróż w głąb Rosji oznaczała głód, choroby, rozdzielenie rodzin i śmierć. Powroty, możliwe dopiero po kilku latach, często prowadziły do miejsc całkowicie zmienionych przez wojnę.
Pamięć o tych wydarzeniach przetrwała przede wszystkim w rodzinnych przekazach. Wspomnienia bieżeńców przez dziesięciolecia pozostawały ważną częścią historii lokalnych społeczności Podlasia, choć rzadko pojawiały się w ogólnopolskiej debacie historycznej.
Jedną z najważniejszych publikacji przywracających tę historię szerszej świadomości stała się książka Anety Prymaki-Oniszk „Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy”. To właśnie ona stanowiła inspirację dla przedstawienia BY Teatru.
Spektakl przygotowali artyści związani z białoruskim środowiskiem teatralnym, którzy po wydarzeniach politycznych w Białorusi znaleźli się na emigracji w Polsce. Ich własne doświadczenia przymusowego opuszczenia ojczyzny nadają opowieści o bieżeństwie szczególny wymiar.
Reżyserem przedstawienia jest Andrei Novik, a scenariusz i dramaturgię opracował Roman Pawłowski-Felberg. Muzykę przygotowała Darya Novik, scenografię i kostiumy Alena Semeniuk, a za reżyserię światła odpowiada Daniła Goncharov. W przedstawieniu występują Maria Czykwin, Andrei Novik, Darya Novik i Aleks Saprykin.
Twórcy posługują się czterema językami: polskim, białoruskim, rosyjskim oraz lokalną gwarą białoruską z Podlasia. Wielojęzyczność odzwierciedla złożoną historię regionu, którego mieszkańcy od pokoleń funkcjonowali na styku różnych kultur, tradycji i tożsamości.
Premiera przedstawienia odbyła się 14 i 15 lipca 2025 roku w Salonie pod Sowami w Tykocinie. Partnerem projektu było Centrum Kultury Białoruskiej w Białymstoku.
Festiwalowe wyróżnienie dla „Bieżeńców 1915” ma szczególne znaczenie również ze względu na miejsce jego przyznania. Cieszyn i Czeski Cieszyn, miasta rozdzielone granicą państwową, od lat pozostają przestrzenią spotkania polskiej i czeskiej kultury. Historia bieżeństwa przypomina natomiast o granicach przekraczanych pod przymusem, o utracie domu i o trudnym doświadczeniu powrotu.
Do wyróżnienia odniósł się Roman Pawłowski, autor scenariusza „Bieżeńców 1915”, który w mediach społecznościowych podziękował zespołowi artystycznemu i festiwalowemu jury.
„Dostaliśmy nagrodę »Złamany szlaban« za spektakl »Bieżeńcy 1915« BY Teatr, do którego miałem przyjemność napisać scenariusz. Gratulacje dla zespołu, podziękowania dla jury! W tym szczególnym czasie, kiedy na wschodzie Europy szlabany zamykają się, odbieram tę nagrodę symbolicznie – jako nadzieję na wolność i możliwość powrotu do domu dla wszystkich wypędzonych” – napisał Pawłowski.
Jego wypowiedź nabiera szczególnego znaczenia w kontekście sytuacji politycznej w Białorusi oraz trwającej wojny w Ukrainie. Przymusowa migracja, rozdzielenie rodzin i utrata domu pozostają doświadczeniami kolejnych pokoleń mieszkańców Europy Wschodniej.
W przypadku BY Teatru temat wygnania ma również wymiar osobisty. Artyści, którzy musieli opuścić Białoruś, opowiadają historię ludzi zmuszonych do podobnej decyzji ponad sto lat wcześniej. W ten sposób wydarzenia historyczne zyskują współczesny kontekst, a teatr staje się miejscem przekazywania pamięci o doświadczeniach, które wciąż powracają.
Poznaliśmy również wyniki internetowego głosowania publiczności na najlepszy spektakl tegorocznej edycji festiwalu.
Nagrodę publiczności „Złamany Szlaban” otrzymał „Grandhotel pocitů” teatru Polárka z Brna. O zwycięstwie zdecydowały oceny widzów oddawane za pośrednictwem festiwalowej strony internetowej.
Drugie miejsce zajęło przedstawienie „Prima facie / Na první pohled”, zaprezentowane przez praski Švandovo divadlo. Na trzecim miejscu znalazł się spektakl „Perpetuum Havel” zespołu Národní divadlo Praha – Laterna Magika.
Wszystkie trzy najwyżej ocenione przez publiczność przedstawienia pochodzą z Czech. Wyniki głosowania pokazują również, że festiwalowa widownia miała okazję zetknąć się z różnorodnymi formami współczesnego teatru, od przedstawień opartych na aktorstwie dramatycznym po produkcje wykorzystujące charakterystyczny język sceniczny Laterny Magiki.
Nagroda publiczności przyznawana jest niezależnie od werdyktu jury. Widzowie uczestniczący w festiwalu mogli oddawać głosy za pośrednictwem internetu, posługując się numerem biletu na jedno z prezentowanych przedstawień.
Tegoroczny werdykt jury zwraca uwagę również na znaczenie teatru dla najmłodszych widzów. Obie pierwsze nagrody trafiły do zespołów przygotowujących przedstawienia dla dzieci.
Miejski Teatr Miniatura z Gdańska od lat należy do ważnych ośrodków polskiego teatru dla młodej publiczności. W swoim repertuarze łączy tradycję teatru lalek z różnorodnymi formami współczesnej inscenizacji, podejmując tematy bliskie doświadczeniom dzieci i ich rodzin.
Praskie Divadlo MáMe reprezentuje z kolei czeską tradycję teatru dla dzieci, w której istotne miejsce zajmują humor, bezpośredni kontakt z publicznością i aktywne uczestnictwo widzów.
W przypadku obu nagrodzonych przedstawień jurorzy zwrócili uwagę właśnie na reakcje publiczności. Żywe uczestnictwo dzieci w wydarzeniach scenicznych stało się jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za przyznaniem pierwszej nagrody.
Takie rozstrzygnięcie przypomina o znaczeniu teatru dla młodego widza w programach międzynarodowych festiwali, na których przedstawienia dziecięce często funkcjonują obok produkcji przeznaczonych dla dorosłej publiczności.
Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Bez Granic” należy do wydarzeń kulturalnych szczególnie mocno związanych z historią i charakterem polsko-czeskiego pogranicza.
Odbywa się równolegle w Cieszynie i Czeskim Cieszynie, wykorzystując przestrzenie teatralne po obu stronach Olzy. Jego program od lat umożliwia spotkania artystów i publiczności z Polski, Czech oraz innych krajów.
Tegoroczna, 35. edycja odbywała się od 3 do 11 października 2026 roku. W programie znalazły się przedstawienia teatrów dramatycznych, lalkowych i niezależnych, a także wydarzenia muzyczne oraz spotkania towarzyszące.
Publiczność mogła zobaczyć między innymi „Kobietę samotną” Teatru Powszechnego w Warszawie w reżyserii Anny Smolar, „Sztukę wywiadu” Teatru Polonia, „Burzę” Teatru Biuro Podróży, „Wesele” Sceny Polskiej Teatru Cieszyńskiego oraz „The Martyrdom of Peter Ohey” chicagowskiego Trap Door Theatre.
W programie znalazł się również koncert Kasi Lins „Obywatelka K.L.”.
Różnorodność repertuaru pozostaje jedną z charakterystycznych cech festiwalu. Obok przedstawień podejmujących współczesne problemy społeczne prezentowane są inscenizacje klasyki, teatr dla dzieci oraz produkcje wykorzystujące odmienne języki sceniczne.
Szczególne znaczenie ma także możliwość konfrontowania polskich i czeskich tradycji teatralnych. Choć oba środowiska funkcjonują w bezpośrednim sąsiedztwie, różnią się sposobami organizacji życia teatralnego, repertuarem oraz podejściem do poszczególnych form scenicznych.
Festiwal stwarza okazję do poznawania tych różnic, a jednocześnie pozwala obserwować wspólne zainteresowania artystów po obu stronach granicy.
Nazwa festiwalowej nagrody odwołuje się do idei przekraczania granic, która od początku towarzyszy wydarzeniu organizowanemu w dwóch sąsiadujących miastach.
W Cieszynie i Czeskim Cieszynie granica państwowa przez dziesięciolecia wpływała na codzienne życie mieszkańców, kontakty rodzinne i możliwości uczestnictwa w kulturze. Po wejściu Polski i Czech do strefy Schengen jej fizyczne znaczenie uległo zmianie, choć pamięć o dawnych podziałach pozostaje ważnym elementem lokalnej tożsamości.
W tym kontekście „Złamany Szlaban” stanowi symboliczny znak otwartości i współpracy ponad granicami.
Tegoroczne wyróżnienie dla „Bieżeńców 1915” nadaje tej symbolice dodatkowy wymiar. Historia przedstawiona przez BY Teatr przypomina o losach ludzi, dla których przekroczenie granicy oznaczało konieczność opuszczenia domu, utratę dotychczasowego życia i wieloletnią niepewność.
Słowa Romana Pawłowskiego o nadziei na wolność i możliwość powrotu wszystkich wypędzonych dobrze oddają aktualność tego doświadczenia.
I Nagroda „Złamany Szlaban” – ex aequo:
II Nagroda „Złamany Szlaban” – ex aequo:
Nagroda publiczności „Złamany Szlaban”:
Wyniki głosowania publiczności:
Szczególne uznanie jury: Teatr Bajka w Czeskim Cieszynie za wieloletnią działalność artystyczną i wkład w rozwój życia kulturalnego polsko-czeskiego pogranicza.
35. Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Bez Granic” zakończył się 11 października 2026 roku. Tegoroczne nagrody trafiły do zespołów reprezentujących różne pokolenia, tradycje i formy teatralne. Wśród wyróżnionych znalazły się zarówno przedstawienia dla dzieci, jak i spektakle podejmujące trudne doświadczenia historyczne oraz współczesne problemy społeczne.
Szczególne miejsce w tegorocznym werdykcie zajmują „Bieżeńcy 1915”, których twórcy przypominają historię przymusowej migracji sprzed ponad wieku, nadając jej wymiar bliski doświadczeniom współczesnych uchodźców. Wyróżnienie przyznane przez międzynarodowe jury potwierdza, że opowieść o pamięci, wygnaniu i poszukiwaniu domu pozostaje ważnym tematem europejskiego teatru.
Źródło: oficjalne komunikaty organizatorów 35. Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Bez Granic” dotyczące nagród jury i wyników głosowania publiczności
