Bez ściemy

Ten konflikt znajduje odbicie także w relacjach bohaterki z innymi postaciami. Alicja Jurkowska gra pisarkę, którą główna bohaterka zachęca do odważniejszego, bardziej ekshibicjonistycznego pisania. Jurkowska buduje postać, która nie podziela jej sposobu myślenia i nie potrafi zaakceptować logiki, według której cudze cierpienie można przekształcić w literacki kapitał. Jest gotowa publicznie wytknąć bohaterce próbę monetyzowania bólu córki. Podobne stanowisko zajmuje dziennikarz Pudlika, choć trudno go uznać za wzór zawodowej obiektywności. Aktor wciela się również w Adama, przyjaciela rodziny, który okazuje się kochankiem głównej bohaterki. Postaci te ujawniają kolejne pęknięcia głównej postaci. Każda na swój sposób podważa jej wybory, a zarazem pokazuje, jak trudno znaleźć właściwy język dla doświadczenia, które nie mieści się w prostych kategoriach winy i niewinności.

Jedną z najbardziej niejednoznacznych relacji pozostaje ta łącząca bohaterkę z jej matką (Dorota Pomykała). Kobieta trafnie określiła swój stan mianem „wewnętrznej emigracji”. I tu opowiedziana na scenie bajka o księżniczce wysłanej za ocean staje się echem tej relacji, a zarazem metaforą emocjonalnego oddalenia. Kiedy córka po piętnastu latach wraca do ojca, nie potrafi go rozpoznać. W tej opowieści powrót nie oznacza odzyskania bliskości, a upływ czasu nie gwarantuje odbudowania więzi. Wydaje się, że głównej bohaterce brakuje wzorca, który pozwoliłby jej zrozumieć własne macierzyństwo. Nie oznacza to jednak prostego powtórzenia rodzinnego schematu. Wdowik raczej stawia pytanie o to, czy można przerwać międzypokoleniowy obieg ran, jeśli samemu nie otrzymało się narzędzi do ich przepracowania.

Ważnym dopełnieniem tej perspektywy jest postać męża i ojca, granego przez Zbigniewa Kaletę. Beznamiętny, flegmatyczny, niemal nieobecny w obliczu rodzinnego dramatu, sprawia wrażenie człowieka, który nie potrafi znaleźć dla siebie miejsca w sytuacji wymykającej się spod kontroli. Nawet limonkowy sweter zdaje się pozostawać w kontrze do jego mdłego temperamentu i braku sprawczości. Jedynym konkretnym gestem troski pozostaje podawanie napojów. Jak uporczywy refren powraca pytanie: „Chcesz coś do picia?”. To jego sposób radzenia sobie z bezradnością – opieka rozmijająca się z rzeczywistymi potrzebami bliskich. Wciąż widzi w córce małą dziewczynkę, niezdolny przyjąć do wiadomości, jak bardzo się zmieniła. Kaleta buduje tę postać bez nadmiernej ekspresji, a właśnie w jej wycofaniu i pozornej obojętności ujawnia się dramat człowieka, który nie umie przełożyć miłości na działanie.

Wdowik nie opiera swojego przedstawienia wyłącznie na tekście. Równorzędną rolę odgrywa cała wizualna oprawa. Na scenie oprócz mglistego, ciepłego wspomnienia córki w wykonaniu Zosi Będkowskiej, fizyczną jej reprezentację pełnią rzeźby uznanej, polskiej artystki – Anety Grzeszykowskiej. Rozsiane po scenie kukły o długich, czarnych włosach materializują nieobecność córki, która mimo choroby i emocjonalnego oddalenia nieustannie zajmuje przestrzeń życia matki. Przywołują zarówno ciepłe wspomnienia, jak i poczucie winy, zagubienie oraz bezradność. Zawadzka wielokrotnie zespala się z rzeźbą, jakby próbowała nawiązać kontakt z tym, co zarazem bliskie i nieosiągalne. Kukły stają się też niepokojącym komentarzem do głównego dylematu spektaklu: czy opowiadając historię bliskiej osoby, można ją ocalić, czy raczej przejąć kontrolę nad jej cierpieniem?

„Nonfiction” to udana, konsekwentnie zbudowana produkcja, która stawia przed widzem moralne dylematy bez uciekania się do emocjonalnego szantażu. Małgorzata Wdowik ufa inteligencji odbiorcy i właśnie dlatego jej teatr pozostaje przekonujący. Wystawia na próbę wyobrażenia o matczynej miłości i odpowiedzialności, konfrontując widza z pytaniem, gdzie kończy się prawo do własnej opowieści, a zaczyna cudza krzywda. Siłą tej realizacji jest także bardzo dobre aktorstwo oraz – wnosząca nową perspektywę – narracja rzeźbą Grzeszykowskiej.

Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej