W tym roku nowy sezon teatralny w Sofii rozpoczął się bardzo mocno. Tydzień temu swoją pierwszą premierą sezonu – „E.E.” na podstawie powieści Olgi Tokarczuk pod tym samym tytułem – Teatr Młodzieżowy zainaugurował sezon, po raz pierwszy przedstawiając bułgarskiej publiczności emblematycznego polskiego reżysera i jedną z czołowych postaci współczesnego teatru europejskiego, Grzegorza Jarzynę.
Zaledwie kilka dni później w Teatrze Antycznym w Płowdiwie odbyła się bułgarska premiera „Bachantek” Eurypidesa w reżyserii Jawora Gyrdewa, koprodukcja Teatru Narodowego, Festiwalu „Ateny – Epidauros” i Teatru Narodowego Północnej Grecji w Salonikach, a w Toplocentrali pokazano stworzony przez hiszpańskich i bułgarskich wykonawców spektakl flamenco-teatralny „Historia pewnej namiętności” na podstawie powieści „Don Kichot” Cervantesa w reżyserii Eleny Panajotowej. Do końca miesiąca odbędą się również premiery „Fizyki smutku” na podstawie powieści Georgiego Gospodinowa w inscenizacji wybitnego słoweńskiego reżysera Jerneja Lorenciego, ponownie w Teatrze Narodowym, oraz „Gniewu” na podstawie powieści Stephena Kinga w adaptacji bułgarsko-amerykańskiej pisarki i reżyserki Elizabeth Dinkovej, w reżyserii Stefana Spasowa.
Pojawienie się spektaklu „E.E.” w Teatrze Młodzieżowym w znaczący sposób wypełniło pogłębiającą się od dawna lukę na współczesnej bułgarskiej scenie – brak bezpośrednich spotkań środowiska teatralnego i naszej publiczności ze współczesnym polskim teatrem, który po 1989 roku ugruntował swoją pozycję jako jedna z najbardziej wyrazistych i kreatywnych kultur teatralnych w Europie (kontynuując i rozwijając w tym kierunku tradycje polskiej sztuki teatralnej z poprzednich dekad). Premierowa produkcja „E.E.”, którą teatr otworzył nowy sezon na swojej Dużej Scenie, nie tylko po raz pierwszy zapoznała sofijską publiczność z Grzegorzem Jarzyną, ale uczyniła to poprzez jego reżyserskie odczytanie tekstu innej emblematycznej postaci współczesnej kultury polskiej – laureatki Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za 2018 rok Olgi Tokarczuk, dobrze już znanej bułgarskim czytelnikom dzięki przekładom kilku jej najważniejszych powieści, opowiadań i nowel. Imponujący swoją powagą projekt prezentacji współczesnego polskiego teatru w Bułgarii dopełnia fakt, że do przygotowania przedstawienia Grzegorz Jarzyna sprowadził do Sofii cały swój polski zespół realizatorów. Gdy dodamy do tego specjalnie zainicjowany przez dyrekcję Teatru Młodzieżowego (w osobie jego dyrektora Mihaila Baykova) bułgarski przekład wczesnej powieści Olgi Tokarczuk „E.E.” (1995) oraz dyskusję o niej, która odbyła się następnego dnia po premierze jako wydarzenie towarzyszące, a także kompetentną współpracę i wsparcie finansowe Instytutu Polskiego w Sofii, widzimy, że mamy do czynienia z naprawdę bardzo dobrze przemyślaną i wysoce profesjonalnie zrealizowaną inicjatywą twórczego partnerstwa i wymiany kulturalnej.
Grzegorz Jarzyna tworzy z zespołem aktorskim Teatru Młodzieżowego głęboki i oddziałujący spektakl na podstawie złożonego i wielowątkowego tekstu Olgi Tokarczuk. Włączone do sofijskiego repertuaru teatralnego przedstawienie od razu wyróżnia się artystyczną pewnością siebie reżysera, erudycją, spokojem i lekkością, z jakimi podejmuje on badanie niejednoznacznych tematów filozoficznych i postaci historycznych, takich jak Carl Gustav Jung i Sigmund Freud, a także mistrzostwem i rozmachem reżyserskim w pracy z aktorami oraz budowaniu wizualnego obrazu spektaklu jako podstawowych środków realizacji zamysłu inscenizacyjnego.
Wyraźnie rozpoznawalny sposób pisania Olgi Tokarczuk charakteryzuje się encyklopedyczną wszechstronnością, pasją do debaty filozoficznej i narracyjną pomysłowością, umiejętnie łącząc mitologię, historię i psychologię. W jej wczesnej powieści „E.E.”, napisanej w 1995 roku i inspirowanej rozprawą doktorską Junga „O psychologii i patologii tak zwanych zjawisk okultystycznych” (opublikowaną w 1903 roku), znajduje on jeden ze swoich najbardziej zdecydowanych przejawów, tym bardziej że sama autorka jest dyplomowanym psychologiem klinicznym i przez pewien czas pracowała jako psychoterapeutka (1986–1989) oraz wykładowczyni psychoterapii (1989–1996). Akcja powieści rozgrywa się na początku XX wieku we Wrocławiu i śledzi historię młodej dziewczyny, Erny Eltzner, która dorasta wraz ze swoimi siostrami bliźniaczkami w zamożnej niemiecko-polskiej rodzinie. Przechodząc przez fizyczne przemiany i niejasne niepokoje okresu dojrzewania, zaczyna przejawiać zdolności paranormalne, widzieć duchy, słyszeć szmery i głosy. Daje to jej matce – niespełnionej aktorce, która pragnie znajdować się w centrum uwagi kręgu swoich przyjaciół – podstawę do ogłoszenia jej medium i rozpoczęcia organizowania w ich domu seansów spirytystycznych. Początek XX wieku to czas, gdy zainteresowanie ludzką psychologią, odstępstwami od „normalności” oraz próbami ich racjonalnego wyjaśniania i leczenia osiąga apogeum, a spory między mistyką, okultyzmem, nowo powstałą psychoanalizą Freuda oraz jej zwolennikami i krytykami są w pełnym rozkwicie. W ten sposób Erna Eltzner staje się przypadkiem „E.E.”, ponieważ otaczają ją uczeni o różnych poglądach, którzy chcą rozwikłać jej „przypadek”, zbadać procesy zachodzące w jej (ludzkim) mózgu. Sytuacja staje się dla młodej kobiety coraz bardziej skomplikowana, stawia pytanie o relację psychiatra–pacjent, o moralne granice badania jednostki jako obiektu naukowego. Powieść wyraża umiarkowany sceptycyzm poznawczy Olgi Tokarczuk – ludzką psychikę można w znacznym stopniu racjonalnie wyjaśnić, ale zawsze jakaś jej część pozostaje niedostępna nauce.
Jak to zwykle bywa u Grzegorza Jarzyny, sam, we współpracy z Romanem Pawłowskim-Felbergiem, przygotowuje sceniczną adaptację powieści na potrzeby swojego przedstawienia. Reżyser podąża w niej za głównymi liniami fabularnymi, postawionymi problemami filozoficznymi i moralnymi oraz całościowym rozumieniem przez Olgę Tokarczuk granic poznania i tego, co się mu wymyka. W swoim odczytaniu wyostrza jednak i koncentruje się na nieustannym napięciu między racjonalnym i irracjonalnym, między widzialnym życiem a tym, co tajemnicze i niewytłumaczalne w ludzkiej osobowości i jej istnieniu. Pokazanie tego napięcia, na którym balansuje każdy człowiek w każdym czasie, jest celem spektaklu. Aby go osiągnąć, Grzegorz Jarzyna stawia na całościowy wizualny obraz przedstawienia oraz grę aktorską.
W ciągu ostatnich trzech dekad Grzegorz Jarzyna ugruntował swoją pozycję jako jeden z emblematycznych reformatorów współczesnego polskiego i europejskiego teatru dzięki zarazem tolerancyjnemu i nieoczekiwanie osobistemu oraz aktualnemu odczytywaniu tradycyjnych i nowoczesnych tekstów klasycznych, a także współczesnych sztuk, słynnych scenariuszy filmowych i powieści. Buduje wyraźnie rozpoznawalny język teatralny, który łączy teatr, kino, muzykę, multimedia i pop-art. Spektakl „E.E.” na scenie Teatru Młodzieżowego nie tylko w imponujący sposób pokazuje sofijskiej publiczności estetykę teatralną Jarzyny, ale także, jak powiedziałabym z przekonaniem, należy do najwybitniejszych osiągnięć reżysera w ostatnim czasie.
Wraz ze swoim imponującym zespołem znakomitych profesjonalistów – AAFGJAP (scenografia), Anną Axer-Fijałkowską (kostiumy i charakteryzacja), Aleksandrem Prowalińskim (reżyseria światła), Zbigniewem Bzymkiem (wideo design), Martą Sudmann (video art) i Karolem Nepelskim (muzyka i sound design) – Grzegorz Jarzyna buduje silnie oddziałujące środowisko przestrzenno-wizualne. Z jednej strony tworzy ono aluzje do cienkiej granicy między widzialnym codziennym życiem a labiryntami ludzkiej psychiki, snów i nieświadomości, na której ludzie istnieją i którą nieustannie przekraczają, z drugiej zaś jest dogodną, realną przestrzenią dla aktorów i działania scenicznego. Ta sama strategia, wyrażona jeszcze bardziej radykalnie, została zastosowana przy tworzeniu kostiumów (znakomita praca Anny Axer-Fijałkowskiej), a także przy budowaniu partytury gestów, ruchu i dźwięku poszczególnych postaci. Wszystkie kostiumy pochodzą z początku XX wieku, ale są w całości utrzymane w czerni i bieli, z wzorami złożonymi z ostrych figur geometrycznych (kwadratów, pasów, trójkątów), i oddziałują raz jak zwyczajne stroje z epoki, innym razem jak dziwne, karnawałowo zdeformowane ubrania ze snów i wyobraźni. Ta dwukierunkowa strategia obecności ubrań i kolorów zostaje bardzo precyzyjnie i pomysłowo dopełniona i rozwinięta poprzez transformacje i nieustanne przejścia w mimice, gestach i ruchach aktorskich ciał, co tworzy całościowy, jednocześnie codzienny i surrealistyczny, oniryczny wygląd postaci i ich relacji na scenie.
I na koniec, choć właściwie na pierwszym miejscu, kiedy komentujemy „E.E.” Grzegorza Jarzyny w Teatrze Młodzieżowym w Sofii – w osiągnięciu tego wyrazistego, harmonijnego i silnie oddziałującego całościowego obrazu spektaklu niezwykle ważną rolę odgrywa praca aktorów oraz bardzo produktywna współpraca między nimi a reżyserem. Rzadko widzimy na naszej scenie tak jednorodny, kreatywny zespół aktorski, funkcjonujący przez cały czas jak jeden, dobrze zorkiestrowany mechanizm muzyczny, w którym każda kreacja – Iskry Donovej, Svetoslava Dobreva, Moniki Ivanovej, Angeliny Slavovej, Teodora Nenova, Kirila Nedkova, Stefana Dodurova – sama w sobie stanowi odrębne osiągnięcie artystyczne.
Od dawna oczekiwane spotkanie ze współczesnym polskim teatrem na bułgarskiej scenie, które odbyło się w najlepszy możliwy sposób!
Kamelia Nikolova
Kamelia Nikolova – to jedna z ważniejszych bułgarskich teatrolożek, badaczka historii teatru i krytyczka teatralna. Jest profesorką historii teatru europejskiego oraz historii i teorii reżyserii w sofijskiej Narodowej Akademii Sztuki Teatralnej i Filmowej (NATFA), a także profesorką teatrologii i teatru bułgarskiego w Instytucie Badań nad Sztuką Bułgarskiej Akademii Nauk. Wielokrotnie kierowała katedrą teatrologii NATFA.
Przekład techniczny tekstu recenzji, która 6 października ukazała się na portalu Scenart.eu, publikujemy za zgodą jej autorki. Dziękujemy Teatrowi Młodzieżowemu za udostępnienie zdjęć ze spektaklu. Premiera „E.E.” odbyła się 25 września 2026 r.
Teatr Młodzieżowy im. Nikołaja Binewa w Sofii
