Premiera „Instrukcji obsługi” w Teatrze im. Stefana Jaracza

Zapach mokrej ziemi, jeziornej wilgoci, dojrzałych mirabelek, a obok nich aromat kebabu. Z takich pozornie codziennych skojarzeń twórcy spektaklu „Olsztyn. Instrukcja obsługi” budują dokumentalny portret miasta. Premiera przedstawienia w reżyserii Weroniki Zajkowskiej i Markusa Falka odbędzie się 9 października na Scenie Kameralnej Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie.

Punktem wyjścia dla spektaklu były rozmowy z mieszkańcami Olsztyna. Twórczynie pytały ich m.in. o miejsca, wspomnienia i historie związane z miastem, a także o to, co sprawia, że można powiedzieć „jesteśmy stąd”. Jednym z narzędzi pracy stał się zapach – zmysł szczególnie mocno związany z pamięcią, choć stosunkowo rzadko wykorzystywany w teatrze jako element narracji.

Za warstwę zapachową spektaklu odpowiada Linda Ponińska, artystka i perfumiarka. W czasie pracy nad przedstawieniem badała skojarzenia mieszkańców z Olsztynem i komponowała zapachowe tropy związane z ich opowieściami. Jednym z powracających motywów okazały się mirabelki. Ważnym odkryciem była również geosmina – substancja wytwarzana przez bakterie glebowe, której charakterystyczny zapach kojarzymy z ziemią po deszczu.

„Olsztyn. Instrukcja obsługi” powstaje z perspektywy osób, które przyjeżdżają do miasta z zewnątrz. Taka perspektywa pozwala zadawać pytania o miejsca i historie, które dla mieszkańców bywają oczywiste albo trudne do ponownego otwarcia. Jednym z tematów, które pojawiły się w trakcie pracy, było Kortowo i historia znajdującego się tam przed wojną szpitala psychiatrycznego, a także wydarzenia ze stycznia 1945 roku.

Twórcy spektaklu przyglądają się jednak nie tylko historii miasta, lecz także samemu procesowi jej opowiadania. Pytają o granice między pamięcią a wyobrażeniem, o prawo do opowiadania cudzych historii oraz o to, co dzieje się, kiedy ktoś z zewnątrz próbuje nazwać doświadczenia innych. Ważnym wątkiem staje się również tożsamość – pytanie o moment, w którym można przestać mówić „nie jesteśmy stąd”, a zacząć mówić „jesteśmy stąd”.

W przedstawieniu pojawia się także gra z teatralnym zaufaniem widza. Twórcy sprawdzają, jak łatwo można uwierzyć sytuacji przedstawianej na scenie i gdzie przebiega granica między dokumentem, fikcją a świadomie konstruowaną opowieścią. Publiczność zostaje zaproszona nie tylko do śledzenia historii, lecz także do obserwowania własnych reakcji i próby odpowiedzi na pytanie, co właściwie uznajemy za prawdę.

Spektakl jest efektem międzynarodowej współpracy artystycznej. W pracach nad projektem uczestniczyli m.in. twórcy związani z Olsztynem oraz artyści z Berlina. Filmowy i teatralny sposób opowiadania przenikają się tu z dokumentacją spotkań, pracą z pamięcią mieszkańców oraz materialnym i zmysłowym doświadczeniem miasta.

Za tekst odpowiadają Karolina Szczypek, Weronika Zajkowska i Claire Dernbinski, za dramaturgię – Karolina Szczypek, scenografię przygotowała Liza Kachanivska, kostiumy – Aleksandra Meller, muzykę – Michał Smajdor, a konsultacje choreograficzne – Magdalena Kawecka. Kreacją obrazów z makiety zajmują się Maciej Cymorek i Markus Falk, a autorkami zdjęć są Agata Zielińska i Marlene Weiss.

Premiera „Olsztyna. Instrukcji obsługi” odbędzie się 9 października 2026 roku o godz. 19:00 na Scenie Kameralnej. Kolejne przedstawienia zaplanowano na 10, 11, 28 i 29 października oraz 19, 20 i 22 grudnia.

Czy da się uchwycić zapach jakiegoś miejsca? Czy można zaprojektować zapach miasta? Jak dobrze trzeba je poznać, żeby to zrobić? Czy trzeba być stąd, czy można po prostu do niego przyjechać? I czy dla każdego ten sam zapach będzie oznaczał to samo?

„Olsztyn. Instrukcja obsługi” to dokumentalny portret miasta budowany z historii, spotkań, wspomnień i zapachów. Międzynarodowa ekipa twórców przygląda się Olsztynowi z perspektywy osób przyjezdnych, próbując rozpoznać jego charakter poprzez miejsca, ludzi i opowieści.

Punktem wyjścia stały się rozmowy z mieszkańcami. Twórczynie pytały o pamięć, tożsamość, przynależność i osobiste doświadczenia związane z miastem. Interesowało je także to, które historie są łatwe do opowiedzenia, a które pozostają przemilczane lub trudne do ponownego otwarcia.

Ważnym elementem spektaklu jest zapach – narzędzie narracji, które pozwala uruchomić pamięć i doświadczenia trudne do uchwycenia za pomocą słów. Zmysłowe doświadczenie miasta staje się jednocześnie punktem wyjścia do pytań o to, kto ma prawo opowiadać cudzą historię i co dzieje się, kiedy spojrzenie z zewnątrz spotyka się z pamięcią mieszkańców.

Spektakl podejmuje również temat granicy między rzeczywistością a fikcją. Widz zostaje wciągnięty w sytuację, której nie zawsze może ufać. „Olsztyn. Instrukcja obsługi” jest więc nie tylko opowieścią o mieście, ale również próbą sprawdzenia, jak działa teatralne zaufanie i jak łatwo przyjmujemy przedstawianą rzeczywistość za prawdę.

Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie