W 70. roku działalności Wrocławski Teatr Pantomimy wraca do pytań o dziedzictwo swojego założyciela. Od 7 do 11 października podczas „Kierunku PANTO – Forum Teatru Ruchu” artyści, badacze i publiczność będą rozmawiać o tym, czym dziś jest pantomima i dokąd może zmierzać.
infografika: Wrocławski Teatr Pantomimy
23 września mija dokładnie 25 lat od śmierci Henryka Tomaszewskiego – jednego z najważniejszych twórców polskiego teatru drugiej połowy XX wieku, założyciela Wrocławskiego Teatru Pantomimy i artysty, który stworzył własny język sceniczny oparty na ruchu, geście, plastyce ciała i obrazie. W roku 70-lecia teatru jego nazwisko znów powraca nie tylko jako część historii instytucji, ale przede wszystkim jako punkt odniesienia dla rozmowy o jej przyszłości.
Henryk Tomaszewski urodził się 20 listopada 1919 roku w Poznaniu. Po wojnie kształcił się w Studiu Dramatycznym Iwo Galla w Krakowie oraz w Studiu Baletowym Feliksa Parnella. Tańczył w zespole Parnella, a od 1948 roku związany był z Operą Wrocławską, gdzie występował m.in. jako Diabeł w „Panu Twardowskim” Ludomira Różyckiego, Paw w „Pawiu i dziewczynie” Tadeusza Szeligowskiego i Książę w balecie Oskara Nedbala „Od bajki do bajki”.
Coraz wyraźniej interesował go jednak teatr, który nie potrzebował słowa. W 1956 roku przy wrocławskich teatrach dramatycznych stworzył Studium Pantomimy. Pierwszy program zespołu miał premierę 4 listopada 1956 roku i składał się m.in. ze „Skazanego na życie”, „Dzwonnika z Notre-Dame” według Victora Hugo oraz „Płaszcza” według Gogola. Dwa lata później zespół zaczął działać jako zawodowy Wrocławski Teatr Pantomimy.
Tomaszewski odszedł od pantomimy rozumianej jedynie jako sztuka mima. Budował pełnospektaklowy teatr ruchu, w którym ciało aktora, muzyka, przestrzeń, kostium i światło tworzyły autonomiczny język przedstawienia. Powstawały widowiska, które przeszły do historii polskiego teatru: „Odejście Fausta”, „Sen nocy listopadowej”, „Menażeria cesarzowej Filissy” czy „Przyjeżdżam jutro”. Jego teatr zdobywał międzynarodowe uznanie i przez kolejne dekady pozostawał jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich zespołów poza granicami kraju.
Tomaszewski był tancerzem, mimem, choreografem, reżyserem, pedagogiem, kolekcjonerem i – przez 45 lat – dyrektorem stworzonego przez siebie teatru. Zmarł 23 września 2001 roku w Kowarach. Został pochowany na cmentarzu przy świątyni Wang w Karpaczu. Jego dorobek przypomina dziś także Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego we Wrocławiu, gdzie można zobaczyć m.in. zrekonstruowany gabinet artysty.
I właśnie do tego dziedzictwa, ale bez zamiaru jego muzealizowania wraca tegoroczne „Kierunek PANTO – Forum Teatru Ruchu”. Organizatorzy stawiają pytania nie o to, jak wiernie kontynuować teatr Tomaszewskiego, lecz o to, czym pantomima może być siedem dekad po powstaniu jego zespołu.
Rocznica przypada w szczególnym dla Wrocławskiego Teatru Pantomimy czasie. W sezonie 2025/2026 instytucja obchodzi 70-lecie. Początek jej historii sięga 1956 roku, kiedy Tomaszewski stworzył Studium Pantomimy. Jego ambicją nie była jednak klasyczna pantomima oparta na solowym występie mima. Budował teatr zespołowy, wykorzystujący scenografię, kostium, rekwizyt, muzykę, a niekiedy także słowo. Sam teatr przypomina dziś, że Tomaszewski świadomie przekraczał reguły klasycznej pantomimy, podporządkowując ruch opowiadanej historii.
Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego we Wrocławiu określa go jako twórcę rewolucyjnej metody pracy mimów i tancerzy. W stałej ekspozycji muzeum zrekonstruowano również mieszkanie artysty; znalazły się w nim przedmioty z jego kolekcji, kostiumy oraz rekwizyty z przedstawień Wrocławskiego Teatru Pantomimy.
Właśnie pytanie o relację między tym dziedzictwem a współczesnością stanie się jednym z głównych tematów wydarzenia „Kierunek PANTO – Forum Teatru Ruchu”, organizowanego od 7 do 11 października w ramach obchodów jubileuszu teatru.
Forum pomyślane zostało jako pięciodniowa konferencja poświęcona pantomimie: jej historii, współczesnemu obliczu oraz wpływowi, jaki wywarła i nadal wywiera na polski teatr. Do udziału zaproszono badaczy, twórców i artystów związanych bezpośrednio z pantomimą, ale również osoby pracujące z teatrem ruchu, choreografią i formą.
Program nie ogranicza się przy tym do dyskusji teoretycznych. Panele i rozmowy zostaną połączone ze spektaklami, projekcją archiwalnego przedstawienia, wykładem oraz masterclassami poświęconymi technice i dramaturgii pantomimy. Organizatorzy chcą więc przyglądać się tej formie teatru zarówno od strony jej historii i teorii, jak i praktyki scenicznej.
Punktem wyjścia jest pytanie, czy pantomima może dziś pozostać żywym językiem współczesnego teatru, a nie jedynie dziedzictwem Tomaszewskiego.
– Porozmawiajmy o teatrze pantomimy. O tym, co było, jest i być może będzie. I czy Henryk Tomaszewski przewraca się w grobie? 70-lecie Wrocławskiego Teatru Pantomimy jest dla nas okazją do porozmawiania o przyszłości pantomimy i próbą nakreślenia kierunków możliwego rozwoju. Dziesięć lat temu świętowaliśmy jubileusz 60-lecia, który był dla nas czasem przyjrzenia się naszej historii. Teraz, dziesięć lat później, obchodząc 70-lecie, chcemy świętować, patrząc w przyszłość. Spójrzcie i z nami, bo wasze spojrzenie i wasz głos, drodzy widzowie, są dla nas niezwykle ważne – mówi Agnieszka Charkot, dyrektorka Wrocławskiego Teatru Pantomimy.
Jednym z przedstawień prezentowanych podczas Forum będzie „Little” w reżyserii Gosi Wdowik. Spektakl zostanie pokazany dwukrotnie – 7 i 8 października w Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego przy ul. Księcia Witolda 62.
Pierwszemu pokazowi będzie towarzyszyć rozmowa z Agatą Dominik o tym, czy teatr może pomóc nam dorosnąć. Po drugim odbędzie się dyskusja „Kogo potrzebuje Pantomima? Reżysera czy choreografa?” z udziałem Anny Obszańskiej, Artura Borkowskiego i Piotra Sędkowiego. Spotkanie poprowadzi Magda Piekarska.
9 października program przeniesie się do Kina Nowe Horyzonty, gdzie zaplanowano projekcję przedstawienia „Rycerze króla Artura”. Obecność archiwalnego spektaklu w programie pozwala zestawić historię Wrocławskiej Pantomimy z poszukiwaniami współczesnych twórców, wokół których zbudowana została pozostała część Forum.
Weekend 10 i 11 października będzie miał przede wszystkim charakter praktyczny. Anna Nabiałkowska poprowadzi masterclass poświęcony technice pantomimy. Uczestnicy będą pracowali nad precyzją, świadomością ciała i podstawowymi narzędziami pracy mima, ale także nad sposobami swobodnego i twórczego korzystania z techniki.
Drugi masterclass poprowadzi Katarzyna Sobiszewska. Tematem będzie dramaturgia pantomimy – konstruowanie postaci, roli, sceny oraz całego przedstawienia z wykorzystaniem pantomimicznych metod i środków wyrazu, również w kontekście współczesnego teatru i nowych mediów.
10 i 11 października publiczność zobaczy także „Wieczne rodeo” w reżyserii Anny Karasińskiej. Po sobotnim przedstawieniu zaplanowano rozmowę „Pantomima czyli co?” z udziałem Agnieszki Charkot, Eweliny Ciszewskiej i Anny Karasińskiej.
Forum zakończy 11 października dyskusja, której tytuł bezpośrednio wraca do postaci założyciela teatru: „Czy Tomaszewski przewraca się w grobie?”. W rozmowie wezmą udział Anna Jazgarska, Milan Lesiak, Jarosław Fret i Dariusz Kosiński, a poprowadzi ją Magda Piekarska. To właśnie podczas tego spotkania najmocniej wybrzmi zapewne zasadnicze pytanie całego jubileuszu: jak korzystać z tradycji Tomaszewskiego, nie zamieniając jej w zamknięty kanon.
Uzupełnieniem Forum będzie premiera internetowego wykładu Mirosława Kocura „Wrocławski Teatr Pantomimy im. Henryka Tomaszewskiego”, który zostanie udostępniony na kanale teatru w serwisie YouTube.
ŚRODA, 7 PAŹDZIERNIKA
19.00 – „Little”, reż. Gosia Wdowik
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
20.30 – rozmowa po spektaklu „Little” z Agatą Dominik: czy teatr może nam pomóc dorosnąć?
CZWARTEK, 8 PAŹDZIERNIKA
19.00 – „Little”, reż. Gosia Wdowik
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
20.30 – „Kogo potrzebuje Pantomima? Reżysera czy choreografa?”
Goście: Anna Obszańska, Artur Borkowski, Piotr Sędkowi
Prowadzenie: Magda Piekarska
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
PIĄTEK, 9 PAŹDZIERNIKA
19.00 – projekcja przedstawienia „Rycerze króla Artura”
Kino Nowe Horyzonty, ul. Kazimierza Wielkiego 19a/21, sala nr 6
SOBOTA, 10 PAŹDZIERNIKA
9.00–12.00 – masterclass z Anną Nabiałkowską: technika pantomimy
Wrocławski Teatr Pantomimy, al. Dębowa 16
13.00–16.00 – masterclass z Katarzyną Sobiszewską: dramaturgia pantomimy
Wrocławski Teatr Pantomimy, al. Dębowa 16
19.00 – „Wieczne rodeo”, reż. Anna Karasińska
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
20.30 – „Pantomima czyli co?”
Goście: Agnieszka Charkot, Ewelina Ciszewska, Anna Karasińska
Prowadzenie: Magda Piekarska
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
NIEDZIELA, 11 PAŹDZIERNIKA
9.00–12.00 – masterclass z Anną Nabiałkowską: technika pantomimy
Wrocławski Teatr Pantomimy, al. Dębowa 16
13.00–16.00 – masterclass z Katarzyną Sobiszewską: dramaturgia pantomimy
Wrocławski Teatr Pantomimy, al. Dębowa 16
17.00 – „Wieczne rodeo”, reż. Anna Karasińska
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
18.30 – „Czy Tomaszewski przewraca się w grobie?”
Goście: Anna Jazgarska, Milan Lesiak, Jarosław Fret, Dariusz Kosiński
Prowadzenie: Magda Piekarska
Centrum Sztuk Performatywnych Instytutu Grotowskiego, ul. Księcia Witolda 62
Premiera online wykładu Mirosława Kocura „Wrocławski Teatr Pantomimy im. Henryka Tomaszewskiego”.
Bilet na jedno wybrane przedstawienie „Little” lub „Wieczne rodeo”: 80 zł normalny, 50 zł ulgowy.
Wejściówka na pokaz „Rycerzy króla Artura”: 10 zł.
Pakiet warsztatowy obejmujący sobotę i niedzielę: 300 zł.
Pakiet warsztatowy oraz spektakle „Little” i „Wieczne rodeo” wraz z pokazem „Rycerzy króla Artura”: 350 zł.
Wstęp na wszystkie rozmowy jest bezpłatny.
Bilety i karnety dostępne są na stronie Wrocławskiego Teatru Pantomimy.
„Kierunek PANTO” ma więc służyć nie tyle kolejnemu podsumowaniu siedemdziesięciu lat działalności instytucji, ile sprawdzeniu, co z języka Tomaszewskiego pozostaje żywe i w jaki sposób może on funkcjonować w teatrze, którego twórcy coraz częściej poruszają się swobodnie pomiędzy pantomimą, choreografią, teatrem fizycznym i performansem. Jubileusz staje się w tym przypadku punktem wyjścia do rozmowy o tym, co będzie dalej.
