Inauguracja sezonu będzie jednocześnie spotkaniem teatru ze sztukami wizualnymi.
O godz. 17:00, przed premierą „Toni”, odbędzie się uroczyste zapalenie wielkoformatowego neonu na fasadzie teatru autorstwa Elżbiety Jabłońskiej, a następnie odsłonięcie nowej, ręcznie malowanej kurtyny Dużej Sceny, zaprojektowanej przez Karolinę Bielawską.
Obie artystki dorastały w Olsztynie, a ich realizacje odnoszą się do historii, pamięci i krajobrazu regionu.
Neon wykonany w technologii LED przedstawia hasło „W myśleniu wolni, w miłości wierni” – polskie tłumaczenie motta wyszytego po niemiecku na starej makatce odnalezionej w jednej z warmińskich chat opuszczonych po wojnie przez autochtonów.
Ręcznie malowana kurtyna Karoliny Bielawskiej powstała z surowego, zszywanego płótna lnianego. Jej forma nawiązuje do teatralnych masek, profili i nieustannej transformacji form, a materiał przywołuje historię pierwszej powojennej kurtyny olsztyńskiego teatru, uszytej z worków po ziemniakach.
Po odsłonięciu kurtyny odbędzie się spotkanie z artystkami, które poprowadzi kuratorka projektu Anna Sańczuk.
O godz. 19:00 na Dużej Scenie rozpocznie się premiera „Toni” – opowieści o dawnych Prusach Wschodnich, zmieniających się nazwach miejsc, przesiedleniach, pamięci i tożsamości.
25 września 2026, godz. 17:00 – inauguracja artystycznych interwencji
25 września 2026, godz. 19:00 – premiera „Toni”
Duża Scena Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie
„TOŃ” — SPEKTAKL, TWÓRCY, OBSADA I WYWIAD
„Toń” to opowieść o ziemiach dawnych Prus Wschodnich — o zmieniających się nazwach, przesiedleniach, pamięci i tożsamości. O świecie, w którym Eichmedien stają się Nakomiadami, Groß Stürlack – Sterławkami, a Rastenburg – Kętrzynem. Zmiana nazwy okazuje się jednak czymś więcej niż zmianą słowa. Za każdą z nich stoją ludzie, którzy przychodzą, odchodzą, tracą swoje domy i próbują odnaleźć się w miejscu, które wciąż na nowo zmienia swoich mieszkańców.
Powieść Ishbel Szatrawskiej została uhonorowana m.in. Wawrzynem – Literacką Nagrodą Warmii i Mazur oraz Krakowską Książką Miesiąca, a także znalazła się wśród nominowanych i wyróżnianych tytułów najważniejszych polskich nagród literackich. „Toń” została przetłumaczona na język niemiecki jako „Die Tiefe”.
Twórcy spektaklu koncentrują się przede wszystkim na powojennej historii regionu: migracji, wysiedleniach i zastępowaniu jednej społeczności przez drugą. W teatralnej adaptacji współczesna część powieści została ograniczona, aby mocniej wybrzmiała historia ludzi, których życie zostało podporządkowane wielkim zmianom politycznym i historycznym.
Warmia i Mazury stają się tutaj przestrzenią szczególną. To miejsce, którego przeszłość nie mieści się w jednej narodowej opowieści. Niemiecka, pruska, polska, mazurska i warmińska pamięć nakładają się na siebie, tworząc historię pełną pęknięć, przemilczeń i nieoczywistych więzi.
„Toń” opowiada o ziemi, która nieustannie wymienia swoich mieszkańców. Jedni sieją, inni zbierają plony. Jedni budują domy, inni przejmują je po latach. Jedni nadają miejscom nazwy, inni zmieniają je na własne.
Spektakl nie rekonstruuje wojny ani powojennej przemocy w sposób naturalistyczny. Zamiast tego przygląda się jednostkom uwikłanym w historię. Max Kruschka, Janka i Gudrun stają się bohaterami opowieści o odpowiedzialności, pamięci i tym, co pozostaje po wielkich wydarzeniach.
Ważnym elementem przedstawienia jest również język. „Toń” zostanie zaprezentowana z niemieckimi napisami, co pozwala na stworzenie przestrzeni spotkania dwóch pamięci.
Spektakl jest próbą spojrzenia na wspólną, choć nie zawsze wspólnie pamiętaną historię. Nie po to, by ją zamknąć w jednej interpretacji, ale by uruchomić rozmowę o tym, kim jesteśmy wobec miejsca, w którym żyjemy, i wobec ludzi, którzy byli tutaj przed nami.
Twórcy
Reżyseria: Damian Josef Neć
Adaptacja, dramaturgia: Ishbel Szatrawska
Scenografia, reżyseria świateł: Maciej Czuchryta
Wideo: Patrycja Superczyńska
Muzyka: Michał Kuźniak
Kostiumy: Krystian Szymczak
Konsultacje wokalne: Małgorzata Wawruk
Obsada
Agnieszka Giza-Gradowska — Gudrun
Małgorzata Rydzyńska — Janka Lakis, Ingrid w „Brylantach”
Cezary Ilczyna — Horst Kruschka, Profesor Pohl
Grzegorz Gromek — Hans von Lehndorff
Maciej Mydlak — Pułkownik Kaługin, Józef
Ewa Pałuska-Szozda — Matka Gudrun, Matka Janki, Radziecka Lekarka, Pielęgniarka Anneliese, Stankiewiczowa
Wojciech Rydzio — Fritz, Piekut, Schultz
Alicja Kochańska — Babka Piekutowa
Mikołaj Trynda — Marcin, Hugo z Cygarem, Adiutant Stiopka, Żołnierz z Sensburga, Lekarz z Konsylium
Emilia Lewandowska-Trynda — Gertraud, Katarzyna Piekutowa, Pielęgniarka Johanna
Krzysztof Plewako-Szczerbiński — Karl, Naczelnik Izby Lekarskiej, Stasiek, Oficer Armii Czerwonej
gościnnie: Maciej Raniszewski — Max Kruschka
z udziałem studentów Studium aktorskiego im. Aleksandra Sewruka w Olsztynie:
Krzysztof Okarma
Dominik Aleksandrowicz
Biogramy twórców
Damian Josef Neć
Reżyser, dramaturg, tłumacz, twórca videoartu. Absolwent reżyserii Akademii Teatralnej w Warszawie, studiował również judaistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Twórca m.in. spektakli „Der Szturem. Cwiszyn / Burza. Pomiędzy” według Szekspira, „Wiera Gran”, „Biesy” oraz „Aktorzy prowincjonalni”. Jego prace prezentowane były m.in. podczas Sibiu International Theatre Festival, Międzynarodowego Festiwalu Szekspirowskiego w Gdańsku, Festiwalu Kontakt w Toruniu oraz Jidiszer Teater Internacjonaliszer Festiwal w Bukareszcie.
Tworzył adaptacje dla Mai Kleczewskiej, m.in. „Ulissesa” Jamesa Joyce’a, „Łaskawych” Jonathana Littella oraz „Lotu nad kukułczym gniazdem” Kena Keseya. Współpracował także z Teatrem Powszechnym w Warszawie i Teatrem im. Stefana Żeromskiego w Kielcach. Stypendysta Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Ishbel Szatrawska
Pisarka, dramatopisarka i dramaturżka, absolwentka polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorka m.in. „Żywota i śmierci pana Hersha Libkina z Sacramento w stanie Kalifornia”, „Toni” oraz „Wyroku”.
Jej twórczość była nominowana m.in. do Paszportów Polityki, Nagrody Literackiej Nike, Nagrody Conrada i Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej. Dwukrotnie otrzymała Wawrzyn – Literacką Nagrodę Warmii i Mazur, a także Krakowską Książkę Miesiąca. Jej utwory wystawiano m.in. w Teatrze im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu, Teatrze Mickiewicza w Częstochowie, Teatrze Wybrzeże oraz Theater Konstanz.
Publikowała m.in. w „Dialogu”, „Miesięczniku Znak” i „Polityce”. Stypendystka Literarisches Colloquium Berlin, Landis & Gyr Stiftung oraz Instytutu Teatralnego. Urodziła się i wychowała w Olsztynie.
Maciej Czuchryta
Reżyser i scenograf, absolwent Wydziału Scenografii Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz absolwent reżyserii w Szkole Filmowej im. Krzysztofa Kieślowskiego w Katowicach w której obecnie prowadzi zajęcia ze scenografii.
Jako scenograf współpracował z teatrami repertuarowymi w całej Polsce. Tworzył m.in. w Teatrze Śląskim w Katowicach, Teatrze Słowackiego w Krakowie, Teatrze Żydowskim w Warszawie i wielu innych. Odpowiadał za scenografię, projekcje multimedialne i reżyserię światła.
Twórca „Simple Songs About Death” – narracyjnego doświadczenia VR inspirowanego mitem o Orfeuszu i Eurydyce. Projekt miał premierę w DOX Centre for Contemporary Art w Pradze (festiwal Art VR), a następnie był prezentowany m.in. na 64. Krakowskim Festiwalu Filmowym, wystawie „Still Human” w Seulu oraz na kolejnych wystawach w Polsce i za granicą.
Przez ponad trzy lata związany z Platige Image jako reżyser, art director oraz Unreal Engine generalist. W 2025 roku brał udział w tworzeniu immersyjnej wystawy „Romantyczny Chopin” dla Art Box Experience, reżyserował i współtworzył doświadczenie VR oraz animację immersyjną. Wystawa zdobyła w 2026 roku nagrodę Webby Award w kategorii Best Immersive Experience (Apps, Immersive & Software), otrzymując People’s Voice Award – nagrodę przyznawaną głosami publiczności, konkurując m.in. z immersyjnym doświadczeniem koncertowym Metalliki na Apple Vision Pro.
Obecnie jest dyrektorem kreatywnym Rewir Studio (www.rewirstudio.com) – pracowni projektowo-technologicznej specjalizującej się w scenografii, mappingu projekcyjnym i projektach XR dla instytucji kultury i biznesu. Showrunner teleturnieju na żywo „Rewanż”.
Michał Kuźniak
Lider śląskiego zespołu Furia, czyli weselnej kapeli Starego Teatru w reżyserii Jana Klaty. Chochoł. Kompozytor muzyki „Trojanek”, tego samego reżysera. Koncertował z zespołem w ponad 20 krajach Europy, oraz Turcji i Japonii. Za płytę „Huta Luna” nominowany z Furią do Paszportu Polityki. Płyta „Księżyc milczy luty” uznana została w plebiscycie Musick Magazine za najważniejszy album polskiego metalu pierwszego ćwierćwiecza XXI wieku. W swojej pracowni Studio Czyściec, zajmuje się kompozycją i produkcją muzyki do wystaw (m. in. „Sto nocnych zjaw” i „Akitsushima – wyspa ważek” w krakowskiej Mangdze) oraz odsłuchiwanych z udziałem publiczności muzycznych słuchowisk, diaporam i audio-spektakli (m. in. „Dziady” i „Pani” w Muzeum Śląskim, Muzeum Hasiora, Instytucie Grotowskiego, Instytucie Teatralnym).
Patrycja Superczyńska
Architektka, absolwentka Wydziału Architektury Królewskiej Duńskiej Akademii Sztuk Pięknych w Kopenhadze. Doświadczenie zawodowe zdobywała w pracowni Bjarke Ingels Group (BIG) w Kopenhadze, jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie biur architektonicznych, znanym z odważnych, nowatorskich realizacji.
Jako scenografka i projektantka przestrzeni multimedialnych współpracowała m.in. Teatrem Żydowskim w Warszawie przy spektaklu „Dus buch fyn Gan Ejdn / Księga Raju” Damiaja Josefa Necia i Teatrem Śląskim w Katowicach przy spektaklu „Łaskawe” Mai Kleczewskiej, odpowiadając za projekcje sceniczne i wirtualną rekonstrukcję przestrzeni. Zaprojektowała także kameralną przestrzeń sceniczną spektaklu „Wiera Gran” D. J. Necia w Teatrze Polskim w Poznaniu, łączącą scenografię, multimedia i reżyserię światła.
Współtworzyła „Simple Songs About Death” – narracyjne doświadczenie VR eksplorujące temat pamięci, straty i przemijania, prezentowane m.in. w DOX Centre for Contemporary Art w Pradze oraz na Krakowskim Festiwalu Filmowym. W 2025 roku współtworzyła immersyjną wystawę „Romantic Chopin” dla Art Box Experience – 10-minutową animację 3D w stylistyce obrazu olejnego opowiadającą o życiu Fryderyka Chopina. Wystawa zdobyła w 2026 roku nagrodę Webby Award w kategorii Best Immersive Experience (Apps, Immersive & Software), otrzymując People’s Voice Award.
Obecnie jest dyrektorką kreatywną rewir.studio (www.rewirstudio.com) – pracowni projektowo-technologicznej specjalizującej się w scenografii, instalacjach multimedialnych i projektach XR dla instytucji kultury i biznesu, oraz współzałożycielką teleturnieju na żywo „Rewanż”.
Krystian Szymczak
Kostiumograf, scenograf, reżyser światła i projektant mody. Absolwent kierunku Projektowanie Kostiumu i Scenografii na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu. W swojej pracy zajmuje się tworzeniem kompleksowej warstwy wizualnej spektakli, ze szczególnym naciskiem na kostium, formę, kolor i światło.
Współpracował m.in. z Teatrem Muzycznym im. Danuty Baduszkowej w Gdyni, Teatrem Wybrzeże,Teatrem Współczesnym w Warszawie, Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Teatrem Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu oraz Teatrem im. Stefana Jaracza w Łodzi, realizując kostiumy, scenografie i oprawę wizualną spektakli dramatycznych, muzycznych oraz koncertów.
Równolegle działa jako projektant mody, rozwijając autorską markę Kryszy. Swoje kolekcje prezentował w Polsce i za granicą, m.in. podczas Harbin Fashion Week w Chinach. Doświadczenia ze świata mody przenosi na scenę, traktując kostium nie tylko jako element ubioru, ale jako ważne narzędzie budowania postaci i wizualnej narracji spektaklu.
Wspólne spojrzenie na wspólną historię
Z Ishbel Szatrawską i Damianem Josefem Neciem, twórcami spektaklu „Toń”, rozmawia Mike Urbaniak.
Mike Urbaniak: W adaptacji „Toni” zdecydowaliście się zrezygnować ze współczesnej części powieści. Dlaczego?
Ishbel Szatrawska: Wydawało nam się, że teatr może skupić się na tym, co dla tej historii najważniejsze — na powojennej migracji, zastąpieniu jednej społeczności przez drugą i na tym, co te procesy robią z pojedynczym człowiekiem.
Damian Josef Neć: Chcieliśmy wejść głębiej w historię regionu. Interesowało nas to, co wydarzyło się tutaj po wojnie, ale także to, jak te wydarzenia funkcjonują dzisiaj w naszej pamięci. Polska nie jest monolitem. Olsztyn i Warmia są tego bardzo dobrym przykładem.
IS: Mam poczucie, że właśnie ta „poniemiecka” część historii bardzo przyciąga czytelników „Toni”. Pozwala spojrzeć na przeszłość trochę inaczej — bez lęku, który często pojawia się, kiedy mówimy o wysiedleniach czy traumie.
DJN: W Polsce bardzo często myślimy o terenach „postniemieckich” przez pryzmat Śląska. Warmia i Mazury funkcjonują w tej opowieści znacznie słabiej. A przecież tutaj również doszło do ogromnej wymiany ludności i całkowitej zmiany społecznej struktury regionu.
MU: Czyli lokalność jest dla was punktem wyjścia?
DJN: Tak, ale lokalność prowadzi nas do pytań uniwersalnych. Kim jesteśmy? Co sprawia, że czujemy się u siebie? Co dzieje się z tożsamością, kiedy miejsce, w którym żyjemy, zmienia swoich mieszkańców?
IS: W powieści ważna jest myśl, że ziemia nie należy na zawsze do nikogo. Ludzie przychodzą i odchodzą, a ona zostaje. To bardzo mocno wiąże się z krajobrazem Warmii i Mazur.
MU: W spektaklu pojawia się m.in. historia akcji T4 w Kortau.
DJN: Tak, ale nie chcieliśmy rekonstruować wojny czy przemocy poprzez naturalistyczne sceny śmierci albo gwałtu. Bardziej interesowało nas pokazanie mechanizmu historii i tego, jak dotyka ona konkretnych osób. Dlatego skupiliśmy się na Maxie Kruschce, Jance i Gudrun.
MU: Max Kruschka jest szczególną postacią.
DJN: Jest kimś, kogo można określić jako „nazistę przypadkiem” — przez brak reakcji, przez niepodejmowanie decyzji. To było dla mnie bardzo mocne. Przyjeżdżając do Olsztyna, miałem zresztą dziwne poczucie znajomości tego miasta. Pochodzę ze Skwierzyny i architektura Olsztyna przypominała mi moje rodzinne strony. To jeszcze mocniej otworzyło mnie na tę historię.
MU: Ważnym elementem przedstawienia są też niemieckie napisy.
IS: Chcieliśmy, żeby niemiecki język był tutaj obecny nie jako historyczny eksponat, ale jako żywa część tej przestrzeni.
DJN: To także gest wobec osób, które mają niemieckie korzenie i nadal mieszkają na Warmii i Mazurach. Chcemy, żeby mogły zobaczyć w teatrze swoją historię i swój język.
MU: Co chcielibyście, żeby widzowie zabrali ze sobą po spektaklu?
IS: Chyba przede wszystkim potrzebę rozmowy. O własnej historii, historii swoich rodzin, o tym, skąd jesteśmy.
DJN: Jeśli ktoś po spektaklu zacznie pytać swoich bliskich o to, co wydarzyło się w ich rodzinie, będziemy bardzo zadowoleni.
IS: Bo historia nie jest zamknięta. Kolejne migracje, konflikty, zmiany społeczne czy klimatyczne mogą znowu zmusić ludzi do opuszczenia miejsc, które uważali za swoje.
Informacje praktyczne
„Toń”
reż. Damian Josef Neć
Premiera: 25 września 2026, godz. 19:00
Miejsce: Duża Scena Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie
Kolejne spektakle: 26, 27, 30 września oraz 1, 2 października 2026
Bilety: od 60 zł
Wiek: 16+
Ostrzeżenia: nagość, przemoc, dym, dym papierosowy, intensywne obrazy wizualne, głośna muzyka, wulgaryzmy.
Spektakl prezentowany jest z niemieckimi napisami.
Tłumaczenie: Andreas Volk.
NEON „W MYŚLENIU WOLNI, W MIŁOŚCI WIERNI” — ELŻBIETA JABŁOŃSKA
Elżbieta Jabłońska umieszcza na fasadzie teatru wielkoformatową pracę wykonaną w technologii LED.
Neonowe hasło „W myśleniu wolni, w miłości wierni” to polskie tłumaczenie niemieckiego motta odnalezionego na starej makatce w domu opuszczonym po wojnie przez autochtonicznych mieszkańców.
Praca wprowadza do przestrzeni teatru ślad historii, która nigdy nie została w pełni opowiedziana. Niemieckie słowa, przełożone i ponownie wyświetlone po polsku, stają się znakiem zmieniających się języków, mieszkańców i znaczeń tego miejsca.
Choć LED-owa interwencja działa jak współczesny komunikat, niesie w sobie pamięć miejsca — widoczną jeszcze zanim widz przekroczy próg teatru.
Biogram Elżbiety Jabłońskiej
Urodzona w 1970 roku w Olsztynie. Profesor na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 1996 roku związana z Zakładem Rysunku, gdzie prowadzi zajęcia z rysunku intermedialnego.
Artystka wizualna pracująca z instalacją, fotografią, performansem i działaniami czasoprzestrzennymi. W swojej twórczości wykorzystuje ironię i grę z rolami społecznymi oraz mechanizmami funkcjonowania instytucji sztuki. Interesuje ją refleksja społeczna i relacje pomiędzy jednostką a otaczającą ją rzeczywistością.
Laureatka m.in. konkursu Spojrzenia oraz Nagrody im. Katarzyny Kobro. Jest prezeską Fundacji W788. Jej prace znajdują się w kolekcjach instytucjonalnych i prywatnych w Polsce i za granicą.
„Wstęgi” to ręcznie malowana kurtyna przygotowana przez Karolinę Bielawską dla Dużej Sceny Teatru im. Stefana Jaracza.
Jej motyw nawiązuje do teatralnych masek i profili, a jednocześnie do nieustannej przemiany form. Obrazy na płótnie nie są więc jedynie dekoracją — odnoszą się do samej natury teatru, w którym rzeczywistość nieustannie przechodzi w przedstawienie, a jedna forma w kolejną.
Kurtyna została wykonana z surowego, zszywanego płótna lnianego. Materiał ten nawiązuje do historii pierwszej powojennej kurtyny olsztyńskiego teatru, uszytej z worków po ziemniakach.
Inspiracją dla artystki była również Łyna, rzeka przepływająca przez Olsztyn. Jej nurt staje się metaforą przepływu, przemiany i ciągłości — tego, co łączy przeszłość z teraźniejszością.
Kurtyna jest granicą pomiędzy codziennością a sceną, pomiędzy rzeczywistością a światem przedstawienia. W „Toni” staje się również granicą pomiędzy tym, co pamiętane, a tym, co dopiero zostanie opowiedziane.
Wchodząc do teatru, zanurzasz się w sztukę. Skaczesz w twórczą toń.
Biogram Karoliny Bielawskiej
Urodzona w 1986 roku w Olsztynie. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zajmuje się przede wszystkim malarstwem, wykorzystując również język rzeźby i wielkoformatowych realizacji site-specific.
Jej prace charakteryzuje oszczędna, monochromatyczna paleta oraz poruszanie się pomiędzy abstrakcją a figuracją. W centrum zainteresowania artystki znajdują się introspekcja, pamięć i miejsce.
Finalistka konkursów Artystyczna Podróż Hestii oraz STRABAG International Award. Jej prace prezentowane były m.in. w Kolonii, Warszawie, Nowym Jorku, Hongkongu, Toruniu i Olsztynie. Mieszka i pracuje w Warszawie.
Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie
