ŚWIATŁO NA TEKST. Nowa polska dramaturgia wraca do Teatru BARAKAH

Teatr BARAKAH kontynuuje projekt „ŚWIATŁO NA TEKST”, w ramach którego na scenę trafiają dramaty wyróżnione w Konkursie o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza. W październiku krakowska publiczność pozna dwa teksty półfinałowe III edycji konkursu: „When I lost myself the only scent I could smell was you” Zuzanny Pajowskiej oraz „Luter/von Bora” Adriana Szafrańskiego.

Czytanie performatywne często jest pierwszym momentem, kiedy dramat opuszcza przestrzeń maszynopisu, konkursowego zgłoszenia czy publikacji i zaczyna funkcjonować wobec widowni. Właśnie na tym opiera się realizowany przez Teatr BARAKAH cykl „ŚWIATŁO NA TEKST” – projekt poświęcony współczesnej polskiej dramaturgii, a dokładniej tekstom dostrzeżonym w kolejnych edycjach Konkursu o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza.

BARAKAH rozpoczął tegoroczną odsłonę projektu wiosną. W kwietniu czytano zwycięski dramat IV edycji konkursu „Papier, kamień, nożyce. Relacja z pogranicza” Marcina Teodorczyka, w maju publiczność mogła usłyszeć między innymi finałowego „Normana Freemana” Agnieszki Jelonek, a w czerwcu teatr sięgnął po „mama ma szorstkie ręce” Jolanty Fainstein, finalistkę I edycji Nagrody, oraz „Pray the gay away” Michała Kordy, tekst finałowy II edycji. W ten sposób kolejne spotkania nie tworzą przypadkowego zestawu czytań, lecz przegląd różnych języków, tematów i sposobów myślenia o współczesnym dramacie. Projekt jest współfinansowany ze środków Miasta Krakowa.

W październiku światło pada na dwa dramaty, które znalazły się w półfinale III edycji konkursu. To właśnie ta edycja, rozstrzygnięta w 2024 roku, należała do szczególnie obszernych: zgłoszono 112 utworów, z których Komisja Kwalifikacyjna wybrała 19 do kolejnego etapu. Do finału trafiły „Błoto” Łukasza Pawłowskiego, „Norman Freeman” Agnieszki Jelonek oraz „Kret/Mara” Katarzyny Szaulińskiej. Ten ostatni dramat zdobył Nagrodę Główną w wysokości 50 tys. zł. W kapitule pracowali Małgorzata Sikorska-Miszczuk jako przewodnicząca, Zyta Rudzka, Beniamin Bukowski, Roman Pawłowski i Paweł Szkotak.

Zapach jako język rozpadającej się miłości

Pierwsze październikowe spotkanie odbędzie się 14 października o godz. 19.00. Olga Pabisek wyreżyseruje czytanie „When I lost myself the only scent I could smell was you” Zuzanny Pajowskiej. W obsadzie znaleźli się Paulina Józefowska, Filip Maryniak, Aleksandra Stasik i Krzysztof Wawiorko. Po czytaniu zaplanowano spotkanie z twórcami prowadzone przez Joannę Oparek, przedstawicielkę Rady Programowej Nagrody Dramaturgicznej im. Tadeusza Różewicza.

Już sam punkt wyjścia dramatu jest nietypowy. Pajowska rozpoczyna od doświadczenia utraty węchu przez swoją matkę i od pytania, jak opowiadać za pomocą języka o czymś, czego język nie potrafi uchwycić wprost – o zapachu.

Autorka szuka więc odpowiedników woni w słowach, atmosferze i doświadczeniu odbiorcy. Zamiast prowadzić historię rozpadu związku za pomocą konwencjonalnej melodramatycznej narracji, próbuje budować ją poprzez pamięć sensoryczną. Zapach nie jest w tym tekście ozdobnikiem ani efektownym motywem, lecz jednym ze sposobów konstruowania perspektywy osoby mówiącej. Równocześnie dramat podejmuje temat queerowości i poszukuje języka dla opowieści o miłości lesbijskiej.

„When I lost myself…” znalazło się wśród 19 tekstów zakwalifikowanych do kolejnego etapu III edycji Nagrody Różewicza, a następnie w jej półfinale. Na stronie konkursu opublikowano również pełny tekst dramatu, co jest jednym z istotnych elementów samej idei Nagrody – utwory nie kończą życia wraz z werdyktem, lecz pozostają dostępne dla teatrów, reżyserek, reżyserów i czytelników.

W przypadku Pajowskiej szczególnie ciekawe jest zetknięcie dramatu opartego na doświadczeniu zmysłowym z formą czytania performatywnego. Teatr nie dysponuje tu jeszcze pełnym zestawem środków gotowego przedstawienia. Na pierwszym planie pozostają tekst, aktor i głos, a zatem dokładnie te narzędzia, wobec których autorka stawia zadanie opisania tego, czego zobaczyć ani łatwo nazwać się nie da.

Luter i von Bora: reformacja od strony ludzi

Dzień później, 15 października o godz. 19.00, BARAKAH pokaże „Luter/von Bora” Adriana Szafrańskiego. Reżyseruje Michał Telega, a wystąpią Inga Chmurzyńska, Michał Kościuk, Monika Kufel, Michał Nowicki i Łukasz Schmidt. Także po tym czytaniu odbędzie się spotkanie z twórcami prowadzone przez Joannę Oparek.

Szafrański cofa widzów o pięć stuleci. Akcja zaczyna się wiosną 1523 roku i kończy latem 1525. Jej centrum stanowi spotkanie Katarzyny von Bory – zakonnicy, która opuściła klasztor w Nimbschen – z Marcinem Lutrem.

Historyczny przewrót zostaje oglądany również od strony codzienności ludzi próbujących odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Duchowni zastanawiają się nad zmianą wyznania, na nowo interpretowane są zasady wiary, organizowane są ucieczki zakonnic z klasztorów, pojawiają się także,jak przewrotnie ujmuje to opis dramatu – „randki w ciemno” z mnichami rozważającymi zmianę dotychczasowego życia.

W tle pozostaje polityczna i religijna rewolta zapoczątkowana przez Lutra. Bohater, który doprowadził do jednego z największych przełomów w dziejach chrześcijaństwa, musi zacząć funkcjonować wobec konsekwencji uruchomionego przez siebie procesu. „Luter/von Bora” rozgrywa się więc w momencie, w którym wielka historia przestaje być ideą, a zaczyna wpływać na decyzje konkretnych ludzi: ich religię, związki, wybory i społeczne role.

Także ten dramat został zakwalifikowany do grona 19 tekstów III edycji, a następnie znalazł się w półfinale.

Tekst przed spektaklem

To właśnie zestawienie tak różnych utworów najlepiej pokazuje sens „ŚWIATŁA NA TEKST”. Obok dramatu Pajowskiej, zanurzonego w pamięci zmysłowej, rozpadającej się relacji i queerowej opowieści o miłości, pojawia się tekst Szafrańskiego wykorzystujący historię reformacji i postaci Lutra oraz Katarzyny von Bory. W poprzednich odsłonach cyklu były dramaty dotyczące rozwodu widzianego z perspektywy dziecka, terapii konwersyjnych, kryzysu psychicznego czy kondycji współczesnych nastolatków.

Łączy je nie tematyka, ale szczególna sytuacja sceniczna. Czytanie reżyserowane pozwala zobaczyć dramat jeszcze przed jego ostatecznym scenicznym kształtem. Tekst zostaje sprawdzony w głosach aktorów, w rytmie, w kontakcie z publicznością. Może okazać się materiałem przyszłego przedstawienia, ale nie musi. Samo spotkanie z nim staje się wartością.

Dla współczesnej dramaturgii to istotne także z praktycznego powodu. Konkurs może wyłonić i nagrodzić tekst, ale dopiero zainteresowanie teatru daje mu szansę na dalsze życie. BARAKAH, wracając do utworów z różnych edycji Nagrody Różewicza, również tych, które nie otrzymały głównego lauru pokazuje, że finał konkursu nie musi być końcem ich drogi.

Nagroda Dramaturgiczna im. Tadeusza Różewicza została powołana właśnie z myślą o poszukiwaniu nowych polskich tekstów dla teatru. Organizuje ją Teatr im. Tadeusza Różewicza w Gliwicach. Obecnie trwa już V edycja konkursu; do jej drugiego etapu zakwalifikowano 21 dramatów. Tym bardziej interesujące jest równoległe życie tekstów z wcześniejszych odsłon, już poza samym konkursem.

„ŚWIATŁO NA TEKST” staje się więc miejscem dalszego obiegu nowej dramaturgii. BARAKAH przypomina dramaty finałowe i półfinałowe, zaprasza do pracy nad nimi reżyserów i aktorów, a po czytaniach pozostawia jeszcze przestrzeń na rozmowę z twórcami.

Październikowe spotkania dobrze pokazują rozpiętość tego projektu. Jednego wieczoru punktem wyjścia będzie zapach, pamięć ciała i rozpad intymnej relacji. Następnego – reformacja, Marcin Luter i Katarzyna von Bora oraz świat, w którym dotychczasowy porządek religijny właśnie zaczyna się rozpadać. W obu przypadkach najpierw jest jednak tekst.

„When I lost myself the only scent I could smell was you” Zuzanny Pajowskiej – 14 października 2026, godz. 19.00. „Luter/von Bora” Adriana Szafrańskiego – 15 października 2026, godz. 19.00. Oba czytania odbędą się w Teatrze BARAKAH przy ul. Paulińskiej 28 w Krakowie. Bilety są obecnie oferowane w cenie od 22 zł.

Teatr Barakah