4 i 5 września Lublin włączy się w Narodowe Czytanie „Dziadów” Adama Mickiewicza w sposób znacznie wykraczający poza tradycyjną formułę publicznej lektury.
infografika: Teatr Przemiany
Dwudniowy cykl „Dziady. Od-czytywanie” połączy teatr, muzykę, refleksję naukową i bezpośrednie spotkanie z jednym z najcenniejszych mickiewiczowskich rękopisów. Wydarzenie będzie zarazem inauguracją Teatru Przemiany – wieloletniego projektu przygotowywanego w ramach programu Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029 RE.
„Ciemno wszędzie, głucho wszędzie – co to będzie, co to będzie?” – jeden z najbardziej rozpoznawalnych wersów polskiego dramatu stał się punktem wyjścia do przedsięwzięcia, którego twórcy chcą wydobyć „Dziady” spod kolejnych warstw szkolnych interpretacji, cytatów, żartów i parodii. 4 i 5 września dzieło Mickiewicza będzie więc nie tyle ponownie czytane, ile – zgodnie z tytułem projektu – od-czytywane i odzyskiwane jako tekst wciąż zdolny uruchamiać rozmowę o wspólnocie, pamięci, odpowiedzialności, śmierci i obecności tych, którzy odeszli.
Organizowany wspólnie przez Centrum Kultury w Lublinie i Bibliotekę Uniwersytecką KUL cykl związany jest z dwiema szczególnymi okolicznościami. Pierwszą jest przechowywana w Bibliotece KUL część Archiwum Filomatów, zawierająca unikatowy rękopis II części „Dziadów”. Drugą – rozpoczęcie przygotowań do projektu Teatr Przemiany, jednego z przedsięwzięć programu Lublina jako Europejskiej Stolicy Kultury 2029.
Jednym z najważniejszych punktów programu będzie wystawa „Czas odemknąć drzwi kaplicy. Dziady z rękopisów od-czytywane” w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL.
Lubelska biblioteka przechowuje część Archiwum Filomatów – bezcennego zbioru dokumentów związanych z działalnością tajnego stowarzyszenia młodzieży wileńskiej, a tym samym z Adamem Mickiewiczem i kręgiem jego najbliższych przyjaciół. Kolekcja została włączona do Narodowego Zasobu Bibliotecznego.
Wśród prezentowanych materiałów szczególne miejsce zajmuje II część „Dziadów” spisana ręką Jana Czeczota i opatrzona poprawkami samego Adama Mickiewicza. Towarzyszą jej „Przedmowa”, „Wstawki z zaklęciami” oraz wiersz „Upiór”, zapisane już ręką poety.
Wernisaż wystawy odbędzie się 4 września o godz. 18.00 w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL przy ul. Fryderyka Chopina 27. Ekspozycję będzie można oglądać również 5 września podczas konferencji „Dziady. Lekcyje”, a następnie od 7 do 11 września w godz. 10.00–15.00. 5 września o godz. 12.00 zaplanowano również oprowadzanie kuratorskie.
Organizatorzy podkreślają, że jest to wyjątkowa możliwość bezpośredniego zetknięcia się z rękopisami należącymi do najważniejszych świadectw polskiego i europejskiego romantyzmu.
Program rozpocznie się 4 września o godz. 15.00 w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL konferencją „Filozoficzna lektura Dziadów”.
Do rozmowy o dramacie Mickiewicza zaproszeni zostali dr Tomasz Herbich z Uniwersytetu Warszawskiego, dr hab. Wojciech Kruszewski z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz dr Paweł Rojek z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Spotkanie potrwa do godz. 17.00, a udział w nim jest bezpłatny.
Pół godziny później, o godz. 17.30, w tej samej przestrzeni rozpocznie się aktorskie czytanie „Dziadów” przygotowane przez artystów Teatru Klasyki Polskiej. Reżyseruje Leszek Zduń, który wystąpi wspólnie z Robertem Latuskiem i Maciejem Wyczańskim.
Dopiero po tym scenicznym wprowadzeniu publiczność zostanie zaproszona na otwarcie wystawy rękopisów.
Pierwszy dzień zakończy koncert „Dziady i inne pieśni. Adam Strug”, który rozpocznie się o godz. 20.00 w krużgankach klasztoru Dominikanów.
W programie znajdą się wiersze Adama Mickiewicza w muzycznym opracowaniu Struga, a także koheletyczne pieśni sarmackie zachowane w przekazie ustnym. Artyście, grającemu na lirze korbowej, towarzyszyć będzie Filip Wika.
Koncert ma świadomie przekraczać tradycyjny podział na scenę i widownię. Artyści chcą zaprosić publiczność do wspólnego śpiewania, przywracając muzyce wspólnotowy charakter, który pozostaje jednym z podstawowych tematów całego projektu „Od-czytywania”.
Wstęp na koncert jest bezpłatny, obowiązują jednak darmowe wejściówki.
Drugi dzień wydarzenia, 5 września, będzie jednocześnie dniem Narodowego Czytania „Dziadów”.
Od godz. 10.00 do 16.00 w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL odbywać się będzie konferencja naukowa „Dziady. Lekcyje”, podczas której dramat zostanie poddany lekturze z wielu odmiennych perspektyw – historycznoliterackiej, antropologicznej, performatywnej i teatralnej.
O godz. 10.00 projekt Teatr Przemiany oficjalnie otworzą Dariusz Kosiński i Tomasz Rodowicz.
Następnie prof. dr hab. Ewa Hoffmann-Piotrowska z Uniwersytetu Warszawskiego wygłosi wykład „O bohaterce Mickiewiczowskich Dziadów”, a prof. dr hab. Bogusław Dopart z Uniwersytetu Jagiellońskiego postawi pytanie: „Folklorysta czy filolog? Kto napisał Dziady wileńskie”.
Po południu Paweł Passini przedstawi wystąpienie „Dziady – poziom zero”, prof. dr hab. Leszek Kolankiewicz z Uniwersytetu Warszawskiego mówić będzie o obrzędowym archetypie „Dziadów”, natomiast prof. dr hab. Dariusz Kosiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego podejmie temat „Dziady – liturgie”.
Konferencję poprowadzi prof. dr hab. Arkadiusz Bagłajewski z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Udział jest bezpłatny, a spotkania będą również transmitowane w internecie.
Kulminacją całego przedsięwzięcia będzie przygotowane na wieczór 5 września „Dziady. Część II. Od-czytywanie” w reżyserii Pawła Passiniego.
Spektakl – czy też, zgodnie z założeniem projektu, performatywne odczytanie tekstu – rozpocznie się o godz. 20.00 w Sali Kameralnej Centrum Kultury przy ul. Peowiaków 12.
Wystąpią: Teatroterapia Lubelska, Ewa Benesz, Tomasz Rodowicz, Maria Pietrusza-Budzyńska, Dariusz Jeż, Paweł Passini, Valiantsina Hartsuyeva i Elżbieta Rojek. Za scenografię i kostiumy odpowiada Aleksandra Konarska.
To zestawienie artystów jest znaczące. W jednym wydarzeniu spotykają się bowiem twórcy reprezentujący odmienne doświadczenia, tradycje teatralne i sposoby pracy, a obok profesjonalnych performerów pojawia się Teatroterapia Lubelska. W centrum pozostaje jednak Mickiewicz i pytanie o możliwość przywrócenia II części „Dziadów” jej pierwotnej siły – tekstu wyrastającego z obrzędu, wspólnotowego doświadczenia oraz przekonania o nieprzekraczalnym związku świata żywych i zmarłych.
Twórcy wydarzenia czytają Mickiewicza również przez doświadczenie współczesności. W zapowiedzi spektaklu wskazują na dramatyczną aktualność pytań o wspólnotę, jej granice, solidarność i odpowiedzialność w świecie ponownie doświadczającym wojny. „Dziady” mają więc zostać potraktowane nie jak muzealny eksponat ani obowiązkowa szkolna lektura, lecz jak utwór zdolny konfrontować publiczność z pytaniami, które nie zostały rozstrzygnięte dwa stulecia temu.
Wstęp na wydarzenie jest bezpłatny, obowiązują darmowe wejściówki.
Tytuł całego przedsięwzięcia nie jest przypadkową grą słowną. Organizatorzy deklarują chęć „od-czytania”, a w konsekwencji „od-zyskania” „Dziadów”.
Chodzi o zdjęcie z utworu warstwy przyzwyczajeń, które przez dziesięciolecia narosły wokół jednej z najbardziej kanonicznych pozycji polskiej literatury. „Dziady” należą przecież do utworów, których fragmenty rozpoznaje się często jeszcze przed świadomą lekturą całości. Kolejne pokolenia poznają je w szkole, słyszą ich cytaty w języku codziennym, oglądają niezliczone inscenizacje, parodie i przetworzenia.
„Ciemno wszędzie, głucho wszędzie” funkcjonuje dziś niemal niezależnie od tekstu, z którego pochodzi.
„Od-czytywanie” próbuje wykonać ruch odwrotny – wrócić możliwie blisko źródła. Stąd obecność rękopisu, naukowców, teatru, obrzędu, muzyki oraz wspólnego śpiewania. Mickiewicz ma zostać nie tyle objaśniony, ile ponownie uruchomiony.
Wrześniowe wydarzenie ma jednak znaczenie szersze niż udział Lublina w Narodowym Czytaniu.
„Dziady. Od-czytywanie” inaugurują Teatr Przemiany, wieloletni projekt wpisany w program Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029 RE.
Jego punktem wyjścia staje się właśnie Mickiewicz, ale organizatorzy zapowiadają, że w kolejnych latach podobnemu procesowi „od-czytywania” będą poddawani następni twórcy kluczowi dla polskiej tradycji teatralnej i performatywnej: Juliusz Słowacki, Stanisław Wyspiański, Juliusz Osterwa oraz Jerzy Grotowski.
Powstaje tym samym projekt rozwijany w perspektywie kilku lat, w którym historia polskiego teatru ma być traktowana nie jako zamknięty kanon, lecz jako materiał możliwy do ponownego sprawdzania we współczesności.
Oficjalny program ESK Lublin 2029 sytuuję Teatr Przemiany w szerszej refleksji nad transgresyjną tradycją lubelskiego środowiska artystycznego oraz nad sposobami przekraczania granic w sztuce. Projekt ma prowadzić aż do 2029 roku i zakończyć się m.in. międzynarodowym sympozjum oraz stworzeniem cyfrowego archiwum Teatru Przemiany.
Pierwszy rozdział tej historii otwierają jednak „Dziady”.
Nie poprzez próbę stworzenia kolejnej monumentalnej inscenizacji jednego z najczęściej wystawianych polskich dramatów, lecz przez powrót do tekstu, rękopisu, głosu, obrzędu i wspólnoty.
4 września 2026
15.00–17.00 – „Filozoficzna lektura Dziadów”
Biblioteka Uniwersytecka KUL, ul. Fryderyka Chopina 27
dr Tomasz Herbich, dr hab. Wojciech Kruszewski, dr Paweł Rojek
wstęp wolny
17.30–18.00 – aktorskie czytanie „Dziadów” Teatru Klasyki Polskiej
reżyseria: Leszek Zduń
występują: Leszek Zduń, Robert Latusek, Maciej Wyczański
Biblioteka Uniwersytecka KUL
wstęp wolny
18.00 – „Czas odemknąć drzwi kaplicy. Dziady z rękopisów od-czytywane”
wernisaż wystawy
Biblioteka Uniwersytecka KUL
wstęp wolny
20.00 – „Dziady i inne pieśni. Adam Strug”
Adam Strug – śpiew, lira korbowa
Filip Wika
krużganki klasztoru Dominikanów
wstęp wolny, obowiązują bezpłatne wejściówki
5 września 2026
10.00–16.00 – „Dziady. Lekcyje”
Biblioteka Uniwersytecka KUL
udział: Dariusz Kosiński, Tomasz Rodowicz, Ewa Hoffmann-Piotrowska, Bogusław Dopart, Paweł Passini, Leszek Kolankiewicz
prowadzenie: Arkadiusz Bagłajewski
wstęp wolny
12.00 – oprowadzanie kuratorskie po wystawie rękopisów
20.00 – „Dziady. Część II. Od-czytywanie”
reżyseria: Paweł Passini
scenografia i kostiumy: Aleksandra Konarska
występują: Teatroterapia Lubelska, Ewa Benesz, Tomasz Rodowicz, Maria Pietrusza-Budzyńska, Dariusz Jeż, Paweł Passini, Valiantsina Hartsuyeva, Elżbieta Rojek
Sala Kameralna Centrum Kultury w Lublinie, ul. Peowiaków 12
wstęp wolny, obowiązują bezpłatne wejściówki.
„Dziady. Od-czytywanie”
4–5 września 2026
Biblioteka Uniwersytecka KUL / Centrum Kultury w Lublinie / krużganki klasztoru Dominikanów
Pierwsze „Od-czytywanie” skupia się na II części dramatu. Jeśli jednak zapowiedzi Teatru Przemiany zostaną konsekwentnie zrealizowane, wrześniowe spotkanie z Mickiewiczem będzie dopiero początkiem wieloletniej rozmowy o tekstach i praktykach, z których wyrasta polski teatr – oraz o tym, które z nich nadal mogą opisywać współczesność.
