Ukazał się przewodnik o teatrze partycypacyjnym i przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu

Publikacja powstała jako podsumowanie kilkuletnich doświadczeń projektu WOMEN InterACT, realizowanego przez Stowarzyszenie Kolektyw Kobietostan, Uniwersytet SWPS, słoweńskie Društvo ZIZ oraz grecki Restart Theatre Athens. Po stronie Uniwersytetu SWPS przedsięwzięciem kierowała dr Agnieszka Młodzińska-Granek.

Autorzy przewodnika stawiają fundamentalne pytanie: czy teatr partycypacyjny rzeczywiście prowadzi do trwałej zmiany społecznej? Nie próbują jednak udzielić prostych odpowiedzi. Zamiast tego pokazują zarówno potencjał tej metody, jak i jej ograniczenia oraz odpowiedzialność, jaka spoczywa na osobach prowadzących tego rodzaju procesy.

Jak podkreślają we wstępie autorki, publikacja narodziła się z potrzeby krytycznego przyjrzenia się własnej praktyce.

„Chciałyśmy wiedzieć, co właściwie dzieje się w procesach teatru partycypacyjnego – i czy prowadzą one do realnej zmiany?”

To pytanie stało się osią całego opracowania.

Dwie perspektywy – nauka i praktyka

Licząca ponad 130 stron publikacja została podzielona na dwie uzupełniające się części.

Pierwsza, zatytułowana „Perspektywa badawcza”, ma charakter naukowy. Autorki rozpoczynają od uporządkowania pojęcia teatru partycypacyjnego oraz przedstawienia jego funkcji. Następnie omawiają zagadnienia związane z komunikacją jako procesem negocjowania znaczeń, mechanizmami wykluczenia społecznego, ideą partycypacji oraz teoriami zmiany społecznej.

Istotną część tej części stanowią wyniki badań przeprowadzonych podczas realizacji projektu. Opracowanie zawiera szczegółowy opis metodologii, analizę badań fokusowych z uczestniczkami projektu oraz obserwacji prowadzonych podczas działań artystycznych. Zwieńczeniem jest rozdział poświęcony odpowiedzi na pytanie, czy teatr partycypacyjny rzeczywiście może być skutecznym narzędziem zmiany społecznej.

Drugą część przewodnika tworzy „Perspektywa praktyczna”, skierowana przede wszystkim do osób prowadzących działania artystyczne i edukacyjne.

Nie jest to jednak klasyczny podręcznik z gotowymi scenariuszami zajęć. Autorki pokazują raczej kolejne etapy budowania procesu twórczego – od przygotowania grupy, przez tworzenie relacji i rozwijanie zaufania, po wspólne poszukiwania artystyczne oraz przygotowanie spektaklu.

Czytelnicy znajdą tu konkretne narzędzia wykorzystywane podczas pracy z grupami, między innymi sposoby tworzenia kontraktu grupowego, ćwiczenia oparte na obserwacji ciała w ruchu, metodę „Tworzenie od końca” czy grę „Co chcę powiedzieć”, służącą budowaniu przekazu spektaklu.

Praktyka oparta na doświadczeniu

Jak zaznaczają autorki we wstępie, nie chciały stworzyć jednej obowiązującej metodologii prowadzenia teatru partycypacyjnego.

Wręcz przeciwnie – zależało im na pokazaniu różnorodności praktyk rozwijanych przez artystki i facylitatorki pracujące w Polsce, Grecji i Słowenii. Dlatego ważnym elementem publikacji są liczne wypowiedzi osób prowadzących działania oraz uczestniczek projektu.

Autorki podkreślają, że cytaty nie pełnią jedynie funkcji ilustracyjnej. Są równorzędnym elementem narracji, pozwalającym spojrzeć na proces z wielu perspektyw.

Jednocześnie zwracają uwagę, że podobne pytania powracają zarówno w części badawczej, jak i praktycznej. Dotyczą bezpieczeństwa uczestników, budowania sprawczości, relacji władzy, odpowiedzialności, granic uczestnictwa oraz trwałości społecznej zmiany.

Nie gotowa recepta, lecz zaproszenie do refleksji

Jednym z najważniejszych przesłań przewodnika jest odejście od myślenia o teatrze partycypacyjnym jako uniwersalnym rozwiązaniu problemów społecznych.

Autorki wyraźnie podkreślają, że powodzenie takich działań zależy przede wszystkim od jakości relacji budowanych w grupie, transparentności procesu oraz gotowości do współdzielenia odpowiedzialności.

W podsumowaniu publikacji zwracają uwagę, że źle prowadzony proces może utrwalać istniejące nierówności równie skutecznie, jak dobrze przygotowany potrafi je przełamywać.

W tym kontekście szczególnie mocno wybrzmiewają słowa Iwony Koneckiej ze Stowarzyszenia Kobietostan:

„Partycypacja to także mówienie »nie« – uczestnictwo nie oznacza wyłącznie zgody i włączenia, lecz obejmuje też prawo do odmowy i stawiania granic.”

Autorki nie traktują więc publikacji jako zamkniętego podręcznika, lecz jako zaproszenie do dalszego rozwijania własnych praktyk, zadawania pytań i poszukiwania nowych sposobów wykorzystywania sztuki w działaniach społecznych.

Dla kogo jest ta publikacja?

Przewodnik adresowany jest do bardzo szerokiego grona odbiorców. Skorzystają z niego badacze zajmujący się kulturą i społeczeństwem, animatorzy kultury, edukatorzy, osoby pracujące w organizacjach pozarządowych, instytucjach kultury oraz wszyscy, którzy chcą wykorzystywać teatr jako narzędzie budowania wspólnoty i wzmacniania sprawczości uczestników.

Dzięki połączeniu rzetelnej analizy naukowej z bogatym materiałem praktycznym publikacja stanowi jedno z najbardziej kompleksowych polskich opracowań poświęconych teatrowi partycypacyjnemu i jego roli w procesach zmiany społecznej.