Kiedy opowiadamy historię polskiego teatru, najczęściej przywołujemy Warszawę, Kraków albo Lwów. To tam powstawały sceny teatralne, tam rodziły się nowe idee, tam wystawiano sztuki, o których pisała cała Europa.
fot. Teatr dla Wszystkich
Rzadziej pamiętamy, że życie teatralne rozwijało się również poza największymi ośrodkami, w magnackich rezydencjach, gdzie teatr był częścią codzienności, a nie odświętnym wydarzeniem.
Większość z tych miejsc nie przetrwała. Zostały po nich ryciny, opisy w pamiętnikach, czasem projekt sceny albo kilka archiwalnych dokumentów. Tym większym zaskoczeniem jest odkrycie, że w Muzeum–Zamku w Łańcucie zachował się teatr, który nie jest rekonstrukcją ani współczesną stylizacją dawnego wnętrza. To jedyny zachowany w Polsce teatr magnacki, miejsce, w którym nadal można odczytać sposób myślenia o sztuce końca XVIII wieku i zrozumieć, jak ważną rolę odgrywała ona w życiu jednej z najpotężniejszych rodzin dawnej Rzeczypospolitej.
Nieprzypadkowo Łańcut znalazł się na Bałtyckiej Trasie Europejskiego Szlaku Teatrów Historycznych. Twórców projektu interesowały teatry, które zachowały autentyczną substancję. Obok Łańcuta na trasie znalazły się między innymi Warszawa, Wilno, Ryga, Tallinn i Tartu – miasta oraz miejsca, które przez stulecia współtworzyły teatralną mapę tej części Europy.
Łańcut wyróżnia się jednak czymś jeszcze. Tutejszy teatr nie funkcjonował jako samodzielna instytucja. Powstał jako część rezydencji, w której życie artystyczne było równie ważne jak działalność polityczna, kontakty towarzyskie czy reprezentacyjny charakter pałacu. Trudno zrozumieć to miejsce bez poznania kobiety, która nadała mu taki kształt.
Była nią Izabela z Czartoryskich Lubomirska – księżna marszałkowa, jedna z najbardziej wpływowych postaci swojej epoki. Doskonale odnajdywała się na europejskich dworach, znała obowiązujące mody i rozumiała, że teatr jest czymś więcej niż rozrywką. W XVIII wieku stanowił ważny element życia intelektualnego i towarzyskiego, był miejscem spotkań, dyskusji, prezentacji nowych utworów oraz artystycznych eksperymentów. Nic więc dziwnego, że w Łańcucie powstała scena odpowiadająca ambicjom właścicielki rezydencji.
Dzisiaj trudno odtworzyć atmosferę tamtych wieczorów, ale zachowane pamiętniki pokazują, że przedstawienia należały do najważniejszych wydarzeń dworskiego kalendarza. Goście przyjeżdżający do Łańcuta uczestniczyli nie tylko w wystawnych przyjęciach i koncertach. Spotykali się również w teatrze, który stawał się naturalnym przedłużeniem życia pałacu.
To właśnie tutaj w 1792 roku odbyła się prapremiera „Parad” Jana Potockiego. Autor napisał je specjalnie dla sceny księżnej Izabeli Lubomirskiej. Rok później utwór ukazał się drukiem, a egzemplarz pierwszego wydania został ponad sto lat później wmurowany w ścianę teatru. Ten symboliczny gest przypomina, że historia łańcuckiej sceny od początku była traktowana jako część dziedzictwa polskiej kultury, a nie wyłącznie historii jednej magnackiej rezydencji.
Zwiedzając dziś Muzeum–Zamek w Łańcucie łatwo zachwycić się apartamentami, Galerią Rzeźb, unikatową kolekcją pojazdów konnych, galerią ikon czy parkiem. Wszystkie te miejsca tworzą opowieść o świecie dawnej arystokracji. Dopiero teatr pozwala jednak zrozumieć, że była to również opowieść o kulturze.
Patrząc z perspektywy XXI wieku łatwo ulec złudzeniu, że teatr w magnackiej rezydencji był oznaką zamożności właścicieli. Owszem, jego budowa wymagała pieniędzy, ale sprowadzenie całego przedsięwzięcia do kwestii prestiżu byłoby dużym uproszczeniem. W XVIII wieku teatr stawał się jednym z najważniejszych elementów życia kulturalnego europejskich elit. Był miejscem spotkań, wymiany myśli, prezentacji nowych utworów i dyskusji. Dla ludzi wykształconych uczestnictwo w życiu teatralnym należało do dobrego tonu równie mocno jak znajomość literatury, muzyki czy sztuk pięknych.
Izabela z Czartoryskich Lubomirska doskonale rozumiała te zależności. Nazywano ją księżną marszałkową, podróżowała po Europie, utrzymywała kontakty z najważniejszymi dworami, śledziła zmieniające się mody i rozwiązania architektoniczne. Kiedy przebudowywała Łańcut, nie tworzyła jedynie wygodnej rezydencji. Powstawało miejsce, które miało odpowiadać europejskim standardom życia kulturalnego.
Dlatego teatr stanowił jeden z elementów świadomie zaprojektowanej przestrzeni, w której obok reprezentacyjnych wnętrz, ogrodów i sal przeznaczonych do koncertów znalazło się również miejsce dla sceny teatralnej. Dzisiaj takie rozwiązanie może wydawać się wyjątkowe. W drugiej połowie XVIII wieku było ono wyrazem określonego sposobu myślenia o kulturze i roli, jaką odgrywała ona w życiu arystokracji.
O tym, że teatr funkcjonował bardzo intensywnie, wiadomo nie tylko z zachowanego wnętrza. Wspominają o nim również pamiętnikarze odwiedzający Łańcut. Ksawery Prek, Julian Ursyn Niemcewicz czy Marian Rosco-Bogdanowicz pozostawili opisy przedstawień i życia towarzyskiego skupionego wokół pałacu. Dzięki nim można zobaczyć tę scenę jako miejsce, w którym naprawdę grano, dyskutowano o literaturze i spotykano się po spektaklach.
Dzisiaj przychodzimy do teatru na dwie lub trzy godziny. Kupujemy bilet, zajmujemy miejsce na widowni i po przedstawieniu wracamy do domu. W Łańcucie wyglądało to inaczej. Spektakl był częścią kilkudniowych pobytów gości zapraszanych do rezydencji. Towarzyszył koncertom, wspólnym posiłkom, rozmowom i spacerom po ogrodach. Trudno oddzielić teatr od codziennego życia pałacu, bo jedno przenikało się z drugim. To właśnie dlatego tak ważna okazała się współpraca z Janem Potockim.
Nazwisko Jana Potockiego kojarzy się przede wszystkim z „Rękopisem znalezionym w Saragossie”, jedną z najbardziej niezwykłych powieści przełomu XVIII i XIX wieku. Znacznie rzadziej pamięta się, że był również autorem utworów teatralnych. Jednym z nich są „Parady”, napisane specjalnie dla sceny w Łańcucie.
Prapremiera odbyła się w 1792 roku i do dziś pozostaje najważniejszym wydarzeniem w historii tutejszego teatru. Utwór powstał z myślą o konkretnej scenie i konkretnej publiczności. To pokazuje, jaką pozycję zajmował Łańcut na kulturalnej mapie końca XVIII wieku.
Rok później „Parady” ukazały się drukiem. Dorota Błoniarz z Działu Wnętrz Zamkowych Muzeum–Zamku w Łańcucie przypomina, że egzemplarz pierwszego wydania z 1793 roku został w 1912 roku wmurowany w ścianę teatru. Trudno o bardziej wymowny gest, który przypominał, że właśnie tutaj rozegrał się jeden z ważnych epizodów historii polskiego teatru.
Dzisiaj łatwo zachwycić się samym wnętrzem sali. Warto jednak pamiętać, że jej największą wartością nie są dekoracje ani architektoniczne detale. O wyjątkowości tego miejsca decydują wydarzenia, których było świadkiem, oraz ludzie, którzy je tworzyli. Bez nich teatr pozostałby jedynie pięknym zabytkiem.
Przyzwyczailiśmy się do myślenia o dawnych wnętrzach pałacowych jako o przestrzeniach pełnych marmuru, złoconych sztukaterii i kosztownych materiałów. W teatrze obowiązywały jednak inne reguły. Tu liczył się efekt, który widz miał zobaczyć z miejsca na widowni. Nie było znaczenia, czy kolumna wykonana została z kamienia, czy z drewna. Miała wyglądać przekonująco i współtworzyć świat przedstawienia.
Dorota Błoniarz zwraca uwagę, że pierwotny wystrój łańcuckiego teatru wykonano właśnie z drewna i papier mâché. W późniejszym okresie część tych elementów zastąpiono trwalszymi materiałami, ale zachowano układ wnętrza wywodzący się jeszcze z czasów Izabeli Lubomirskiej. Do dziś można zobaczyć scenę, balkon zwany jaskółką i przestrzeń przeznaczoną dla orkiestry. Zachowała się również jedna z najstarszych dekoracji teatralnych – przedstawiająca las. To jedyny element scenografii pochodzący jeszcze z XVIII wieku, który przetrwał do naszych czasów.
Właśnie takie detale pozwalają zrozumieć, jak funkcjonował teatr sprzed ponad dwustu lat. Scenografia nie miała odtwarzać rzeczywistości z fotograficzną dokładnością. Miała pobudzać wyobraźnię. Kilka odpowiednio namalowanych kulis wystarczało, by widz znalazł się w lesie, pałacu albo na miejskim placu. Resztę dopowiadała konwencja, którą publiczność tamtej epoki doskonale rozumiała.
Dzisiejszy odbiorca, przyzwyczajony do multimediów, ruchomych scen i projekcji, może być zaskoczony skromnością dawnych środków wyrazu. Paradoks polega jednak na tym, że teatr XVIII wieku nie próbował konkurować z rzeczywistością. Tworzył własny świat, oparty na umowie między aktorem a widzem. To właśnie ta umowa decydowała o sile przedstawienia.
Na początku XX wieku teatr przeszedł modernizację. Drewniane kolumny zastąpiły stiuki, przebudowano kanał orkiestrowy, pojawiły się żeliwne zabezpieczenia i nowe rozwiązania techniczne. Wprowadzono również urządzenia pozwalające uzyskiwać efekty dźwiękowe – odgłosy burzy czy piorunów. Były one świadectwem zmieniającej się estetyki teatru i próbą pogodzenia historycznego wnętrza z wymaganiami współczesnej wówczas sceny. Z tego samego okresu pochodzi malowidło „Apollo w otoczeniu muz” autorstwa wiedeńskiego malarza Eduarda Veitha, które do dziś zamyka przestrzeń nad sceną.
Paradoksalnie właśnie te zmiany sprawiły, że teatr przetrwał. Gdyby pozostawiono go w niezmienionej formie, prawdopodobnie nie oparłby się upływowi czasu. Kolejne pokolenia właścicieli i opiekunów zamku dostosowywały go do nowych potrzeb, nie zacierając jednak jego pierwotnego charakteru.
Włączenie Teatru Zamkowego do Europejskiego Szlaku Teatrów Historycznych ma służyć połączeniu miejsc, które pozwalają opowiedzieć historię europejskiego teatru poprzez autentyczne obiekty, a nie rekonstrukcje. Łańcut znalazł się na trasie obejmującej teatry w Polsce, na Litwie, Łotwie i w Estonii, tworząc wspólnie z Warszawą, Wilnem, Rygą, Tallinem i Tartu opowieść o kulturze rozwijającej się nad Bałtykiem.
To zestawienie ma znaczenie również z polskiej perspektywy. Historia teatru nie rozwijała się wyłącznie w wielkich ośrodkach miejskich. Równolegle istniały sceny funkcjonujące przy rezydencjach magnackich, często utrzymujące kontakty z artystami i pisarzami z różnych części Europy. Łańcut jest jednym z nielicznych miejsc, w których można dziś zobaczyć materialny ślad tej tradycji.
Przetrwało wnętrze, zachowała się część wyposażenia, znamy nazwiska ludzi związanych z tą sceną, wiemy, jakie utwory były tu wystawiane i potrafimy odtworzyć atmosferę epoki dzięki pamiętnikom osób odwiedzających rezydencję. Właśnie z takich fragmentów składa się historia teatru – z miejsc, które przez stulecia pozostawały na uboczu głównego nurtu.
