O spektaklu „Dziedzictwo” wg prozy Singera w reż. Roberta Talarczyka w Teatrze Żydowskim w Warszawie pisze Wiesław Kowalski.
fot. Przemysław Jendroska/Teatr Żydowski
Spektakl „Dziedzictwo” w reżyserii Roberta Talarczyka, przygotowany na podstawie powieści „Dwór” i „Spuścizna” Icchoka Baszewisa Singera w adaptacji Remigiusza Grzeli i samego reżysera, stanowi przykład teatru literackiego, w którym wielowarstwowa narracja prozatorska zostaje przełożona na język sceny z wyraźnym naciskiem na rytm, gest i symbol. Inscenizacja, powstała z okazji 75-lecia Teatru Żydowskiego, ukazuje zarówno konsekwencję reżyserską, jak i formalną odwagę zespołu w próbie uchwycenia skali wielopokoleniowej sagi w nieco ponad dwóch godzinach spektaklu.
Adaptacja powieści opiera się na selekcji wątków, przy jednoczesnym zachowaniu ich emocjonalnej i historycznej gęstości. Nie wszystkie motywy zostają w pełni rozwinięte — szczególnie zauważalny jest brak jednoznacznej sceny śmierci Kalmana — co może wymagać od widza aktywnego łączenia epizodów i samodzielnego dopowiadania niedopowiedzeń. Strategia ta pozostaje jednak podporządkowana koncepcji „teatru pamięci”: postaci pojawiają się i znikają, czas traci linearność, a widz obserwuje nie tylko losy bohaterów, lecz także sposób, w jaki teatr rekonstruuje przeszłość, nadając jej wymiar uniwersalny. Kolejne pokolenia rodu Jakobich funkcjonują na scenie jak echo — ich obecność staje się metaforą trwania narodu i ciągłości jego pamięci kulturowej.
Scenografia Dagmary Walkowicz-Goleśny operuje masywnymi, geometrycznymi bryłami kamiennych elementów, które budują przestrzeń jednocześnie intymną i monumentalną. Symbolika architektury scenicznej podkreśla trwałość tradycji oraz historyczne korzenie narodu żydowskiego. W tym kontekście każda scena staje się mikrokosmosem większej opowieści — miejscem, w którym przeszłość i teraźniejszość nakładają się na siebie.
Rytm spektaklu wyznacza choreografia Jakuba Lewandowskiego, w której znaczącą rolę odgrywa powtarzający się motyw postaci poruszających się ze zgiętymi plecami i opuszczoną głową. Gest ten nie jest wyłącznie estetycznym wyborem — stanowi symboliczną reprezentację kondycji narodu żydowskiego, naznaczonego doświadczeniem prześladowań, wygnania, przymusowej asymilacji i nieustannej walki o przetrwanie w obcych światach. Zgięte plecy i opuszczona głowa można odczytać jako znak pokory wobec losu, fizyczne ucieleśnienie ciężaru historii i pamięci zbiorowej, a zarazem rytualne powiązanie z przodkami i tradycją. Motyw ten nadaje spektaklowi wymiar egzystencjalny — widz obserwuje nie tylko jednostkowe losy bohaterów, lecz także symboliczną trajektorię narodu, którego przeszłość nieustannie wywiera presję na teraźniejszość.
Adaptacja Grzeli i Talarczyka przekształca wielowątkową prozę Singera w strukturę sceniczną, w której tempo narracji podporządkowane jest rytmowi obrazów, gestów i światła. Oświetlenie Katarzyny Łuszczyk podkreśla kierunki ruchu, wyodrębnia segmenty przestrzeni i nadaje scenom niemal malarski charakter. Powtarzalność gestów oraz rytmiczne pojawianie się bohaterów tworzą efekt kontinuum, w którym każdy epizod funkcjonuje jednocześnie jako wydarzenie indywidualne i fragment historii zbiorowej. Widz doświadcza w ten sposób zarówno spójności narracyjnej, jak i poczucia trwania narodu w czasie — co odpowiada literackiej wizji Singera, przełożonej jednak na język sceny.
Sceniczne przeskoki czasowe, selektywność narracji i brak pełnych rozwinięć wątków sprawiają, że spektakl wymaga od widza aktywnego uczestnictwa. Nie jest to opowieść o charakterze linearnej sagi rodzinnej, lecz raczej rytuał pamięci i interpretacji: każdy gest, każda postawa ciała i każda kompozycja przestrzenna stają się elementami „opowieści w ruchu”. W tym kontekście monumentalna obecność Kalmana (w wykonaniu Talarczyka) stanowi oś, wokół której koncentruje się pamięć narodu, podczas gdy zgięte sylwetki pozostałych bohaterów ugruntowują poczucie historycznej ciągłości i odpowiedzialności wobec przeszłości.
„Dziedzictwo” jest widowiskiem wymagającym od widza skupienia, a zarazem estetycznie bogatym. Łączy epicką narrację literacką z teatrem gestu i symbolu, oferując doświadczenie historii i pamięci zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym. Pomimo pewnych niedoskonałości aktorskich w roli Kalmana, spektakl pozostaje świadomym i konsekwentnym eksperymentem teatralnym — nie tylko interpretującym sagę Singera, lecz także przetwarzającym ją w refleksję nad kondycją narodu żydowskiego, jego tożsamością i historią.
Finałowy monolog Gołdy Tencer, w którym powraca słowo „dybuk”, zamyka spektakl w porządku symbolicznym i metafizycznym, przesuwając akcent z historii jednostkowej ku pamięci zbiorowej. Dybuk — rozumiany w tradycji żydowskiej jako duch zmarłego, który nie zaznał spokoju i pozostaje związany z żywymi — staje się figurą historii nieprzepracowanej, wciąż domagającej się obecności. Monolog ten nie domyka akcji w sensie dramaturgicznym, lecz działa jak rytuał pamięci: przywołuje to, co wyparte, przemilczane lub niedostatecznie zrozumiane. W tym sensie finał „Dziedzictwa” nie oferuje rozwiązania, lecz wskazuje na trwałe współistnienie przeszłości i teraźniejszości, sugerując, że doświadczenie narodu żydowskiego funkcjonuje jako nieustannie powracający głos — obecny w języku, gestach i świadomości kolejnych pokoleń.
