Powrót „Fircyka w zalotach” po 240 latach staje się nie tylko jubileuszowym gestem, lecz także przypomnieniem o ciągłości polskiego teatru w Wilnie – jako miejsca pamięci, języka i wspólnoty, trwającego mimo historycznych przerw i zmian instytucjonalnych.
fot. Scena Polska w Wilnie
31 stycznia 2026 roku Polski Teatr w Wilnie zaprasza na spektakl „Fircyk w zalotach” Franciszka Zabłockiego w reżyserii Inki Dowlasz. Data i tytuł nie są przypadkowe. To świadome nawiązanie do momentu założycielskiego polskiego teatru publicznego w Wilnie – do roku 1785, kiedy Wojciech Bogusławski otworzył tu stałą, zawodową i publiczną scenę, inaugurując jej działalność właśnie „Fircykiem w zalotach”. Dwieście czterdzieści lat później ten sam tekst powraca na wileńską scenę jako znak ciągłości, trwania i pamięci kulturowej.
Wilno jako jeden z fundamentów polskiego teatru
Historia polskiego teatru instytucjonalnego zaczyna się w Warszawie w 1765 roku, gdy z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego powstał pierwszy publiczny, zawodowy i stały teatr polski – dzisiejszy Teatr Narodowy. Dwadzieścia lat później Wojciech Bogusławski, już po dyrekcji w Warszawie, przeniósł się do Wilna. To właśnie tutaj, w 1785 roku, stworzył drugi w Rzeczypospolitej stały teatr publiczny, z którego promieniowało życie teatralne na Grodno, Dubno i Lwów.
Jak pisał Mieczysław Rulikowski w monografii Teatr polski na Litwie, 1784–1906, Wilno było jednym z tych miast, w których teatr stały stał się rzeczywistym centrum życia artystycznego, a aktorzy przebywali tu przez lata, budując repertuar i publiczność. Otwarcie sceny nastąpiło po niezbędnych przeróbkach przestrzeni teatralnej, a wybrana na inaugurację komedia Zabłockiego stała się symbolicznym początkiem polskiej sceny w Wilnie.
Ta historia została brutalnie przerwana w 1864 roku, gdy władze carskie przekształciły teatr w instytucję rosyjskojęzyczną. Mimo to pamięć o polskim teatrze w Wilnie nie zniknęła – wracała w kolejnych inicjatywach artystycznych oraz w pracy zespołów.
Nieprzypadkowo dokładnie sto lat temu Juliusz Osterwa zainaugurował działalność Wileńskiej Reduty również „Fircykiem w zalotach”, sam występując w roli tytułowej. Ten sam dramat powraca dziś jako punkt odniesienia dla jubileuszu 240-lecia Sceny Polskiej w Wilnie. To tekst, który łączy różne momenty historii polskiego teatru: oświeceniowe narodziny sceny publicznej, międzywojenną Redutę oraz współczesną działalność Polskiego Teatru w Wilnie.
W obecnej inscenizacji twórcy sięgają nie tylko po samą komedię Zabłockiego. Na scenie pojawia się postać Autora, a całość została poszerzona o fragmenty zapomnianej sielanki „Instynkt, albo niewinna miłość”. Zabłocki zostaje tu przypomniany jako poeta czuły na doświadczenie miłości – pełne niepokojów, uniesień i sprzeczności, niezależnych od wieku i życiowego doświadczenia.
Oprawa muzyczna inspirowana jest twórczością Michała Kleofasa Ogińskiego, co dodatkowo wzmacnia kresowy kontekst spektaklu i wpisuje go w długą tradycję kulturową Wilna jako miasta wielojęzycznego, wielonarodowego i artystycznie żywego.
Dzisiejszy Polski Teatr w Wilnie jest instytucją o znacznie młodszej metryce, ale o imponującym dorobku. Powstał w 1965 roku jako Polski Zespół Teatralny przy Wileńskim Pałacu Kultury Kolejarzy. W 1980 roku otrzymał miano Polskiego Amatorskiego Teatru Ludowego – najwyższą ocenę poziomu artystycznego przyznawaną przez ówczesne władze. W 1990 roku, już jako Polski Teatr w Wilnie, został uhonorowany Odznaką „Zasłużony dla Kultury Polskiej” przez Ministerstwo Kultury i Sztuki RP.
Założycielką i wieloletnią kierowniczką artystyczną teatru była Irena Rymowicz – zawodowa aktorka i reżyserka, która stworzyła fundamenty zespołu. Od 1993 roku funkcję kierowniczki artystycznej pełni społecznie Irena Litwinowicz – wieloletnia aktorka teatru, dyplomowana reżyserka Leningradzkiego Państwowego Instytutu Kultury.
W dorobku Polskiego Teatru w Wilnie znajduje się około 50 premier i ponad trzy tysiące przedstawień. Repertuar obejmuje dramaty, komedie, farsy oraz spektakle dla dzieci autorów polskich, litewskich i klasyków światowych – zawsze grane w języku polskim. Teatr jako pierwszy na Litwie zaczął prowadzić w języku polskim bożonarodzeniowe zabawy dziecięce, konsekwentnie realizując także funkcję edukacyjną.
Polski Teatr w Wilnie regularnie występuje nie tylko w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Gościł na Łotwie, Białorusi, Ukrainie, w Estonii, Federacji Rosyjskiej i Armenii, a także systematycznie prezentuje swoje spektakle w Polsce. Jest stałym uczestnikiem i laureatem festiwali teatrów amatorskich na Litwie oraz w wielu polskich miastach, a także zapraszanym gościem wydarzeń miejskich, takich jak „Vilniaus dienos”.
Należy dodać, że teatr funkcjonuje na zasadzie społecznej – bez stałych dotacji państwowych. Korzysta ze wsparcia Departamentu Mniejszości Narodowych i Wychodźctwa przy rządzie Republiki Litewskiej oraz z okazjonalnej pomocy instytucji polskich: Ministerstwa Kultury, Ambasady RP w Wilnie i Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”.
W latach 1993–2001 zespół pracował bez własnej siedziby, wystawiając spektakle m.in. w Rosyjskim Teatrze Dramatycznym w Wilnie, w historycznej przestrzeni dawnej Reduty na Pohulance. Od 2001 roku Polski Teatr w Wilnie ma swoją stałą siedzibę w Domu Kultury Polskiej przy ulicy Naugarduko 76.
Obchody 240-lecia Sceny Polskiej w Wilnie są przypomnieniem, że polski teatr w Wilnie istnieje nieprzerwanie jako idea – nawet wtedy, gdy instytucjonalna ciągłość bywała zrywana. Dzisiejszy spektakl „Fircyk w zalotach” staje się znakiem odpowiedzialności za tradycję i dowodem na to, że teatr może być nośnikiem pamięci, języka i wspólnoty.
